Sąd właściwy w sprawie o rozwód
Sprawy o rozwód rozpatrują sądy okręgowego, co wynika z art. 17 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którym do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz o rozwiązanie przysposobienia.
Sprawa o rozwód ma charakter niemajątkowy i dlatego pozew o rozwód należy wnieść do sądu okręgowego.
Właściwość miejscową ustala się z uwagi na miejsce zamieszkania małżonków. W pierwszej kolejności, jak wskazuje art. 41 KPC, powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma - sąd miejsca zamieszkania powoda.
Sąd właściwy w sprawach o separację
Omawiając kwestię sądu właściwego należy wskazać, że sprawy o separację mogą być rozpatrywane w postępowaniu procesowy, ale i w postępowaniu nieprocesowym. W postępowaniu nieprocesowym rozpatrywane są wnioski o orzeczenie separacji na zgodny wniosek małżonków, którzy nie mają wspólnych małoletnich dzieci oraz w sprawach o zniesienie separacji.
Kiedy nie ma zgody pomiędzy małżonkami lub/i mają oni wspólne małoletnie dzieci sprawa o separację musi być rozpatrzona w procesie. Właściwość rzeczową i miejscową sądu w procesie o separację ustala się tak samo jak w sprawie o rozwód. Zatem właściwy jest sąd okręgowy w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma - sąd miejsca zamieszkania powoda.
W postępowaniu nieprocesowym (o orzeczenie separacji na zgodny wniosek małżonków, którzy nie mają wspólnych małoletnich dzieci oraz sprawy o zniesienie separacji) właściwość sądu określa art. 5671 KPC. Przepis ten mówi, że w sprawach o separację na zgodny wniosek małżonków, a także w sprawach o zniesienie separacji właściwe rzeczowo są sądy okręgowe. W sprawach tych miejscowo właściwym jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie, a w braku takiej podstawy - sąd miejsca ich wspólnego pobytu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, wniosek należy zgłosić w sądzie właściwym dla jednego z małżonków, zgodnie z art. 508 § 1-3.
Z kolei w myśl przepisu art. 508 § 1 KPC, jeżeli właściwość miejscowa nie jest oznaczona w przepisie szczególnym, wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w braku miejsca zamieszkania - sąd miejsca jego pobytu. Do postępowania z urzędu właściwy jest sąd miejsca, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie będące podstawą wszczęcia postępowania. W braku wskazanych wyżej podstaw właściwy będzie sąd dla m.st. Warszawy.
Mając na względzie powyższe należy wskazać, że w sprawie o separację na zgodny wniosek stron oraz o zniesienie separacji właściwy jest sąd wspólnego miejsca zamieszkania lub pobytu małżonków, a jeżeli nie mieszkają (przebywają) w okręgu jednego sądu to właściwym będzie sąd miejsca zamieszkania (pobytu) wnioskodawcy.
W postępowaniu nieprocesowym o separację strony mogą ubiegać się o wyznaczenie innego sądu niż właściwy według ww. przepisów. Jak bowiem wskazuje art. 508 § 2 KPC, w wypadku gdy sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności albo gdy wymagają tego względy celowości, sąd nad nim przełożony wyznaczy na posiedzeniu niejawnym inny sąd do rozpoznania sprawy w całości lub w części.
Wyznaczenie następuje z urzędu albo na przedstawienie sądu właściwego, albo też na wniosek właściwego organu lub osoby zainteresowanej, po wysłuchaniu w razie potrzeby innych osób zainteresowanych (§ 3).
Stan prawny na dzień 5.03.2020 r.
