10 lat temu otrzymałem do mojej mamy darowiznę w postaci domu z działką. Po 5 latach zwróciłem mamie darowiznę robiąc na mamę darowiznę zwrotną. Po kilku latach mama ponownie zrobiła darowiznę tego domu i działki tym razem na moją siostrę.
Moja mama zmarła. Nie miała żadnego majątku spadkowego. Mama była wdową i miała dwoje dzieci – mnie i siostrę.
Czy mi przysługuje zachowek obliczany od wartości darowizny domu na rzecz siostry? Czy wartość darowizny na rzecz siostry jest uwzględniana do zachowku, skoro była ona wcześniej podarowana mi a ja ją zawróciłem?
Adam
---------------------
Szanowny Panie,
stosownie do art. 991 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
W myśl § 2 art. 991 k.r.o.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Darowizny nieruchomości dokonane przez Pana mamę są uwzględniane przy ustalaniu zachowku co wynika z art. 993 § 1 k.r.o., zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.r.o.). Darowizny nieruchomości z pewnością nie są darowiznami, które zgodnie z przepisem nie są doliczane do spadku przy ustaleniu zachowku.
Z literalnego brzmienia przepisu z art. 993 § 1 k.r.o. wynika, że obie darowizny dokonane przez Pani mamę powinny być brane pod uwagę przy ustalaniu zachowku. W przedmiotowej sprawie oznaczałoby zatem, że substratem zachowku będącego podstawą do ustalaniu zachowku będą obie darowizny. Nie ma żadnego przepisu, który pozwalałby na niedoliczanie do spadku przy ustalaniu zachowku darowizny, która następnie została „zwrócona” na rzecz spadkodawcy. W takiej sytuacji obie te darowizny na rzecz poszczególnych spadkobierców zostałyby zaliczone na poczet zachowku odpowiedniego spadkobiercy, co wynika z art. 996 § 1 k.r.o. stosownie do którego, darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. W tym wypadku, jeżeli wartość darowizn nie wzrosła drastycznie w okresie pomiędzy darowizną na rzecz Pana i darowizną na rzecz siostry, nie może Pan żądać od siostry zachowku (bo na Pana zachowek doliczana będzie darowizna od mamy).
Analizując sprawę przeglądnąłem orzecznictwo w zakresie zachowku. Znalazłem sprawę, w której sąd wypowiadał się w sprawie zaliczenia darowizny od spadkodawcy na rzecz spadkobiercy, który po pewnym czasie przekazał nieruchomość z powrotem spadkodawcy umową darowizny.
W wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 10 lutego 2016 r., sygn. akt I C 498/11 możemy przeczytać: W przedmiocie składnika majątkowego w postaci lokalu mieszkalnego znajdującego się w S. przy ulicy (...), wraz z udziałem w prawie użytkownika wieczystego oraz przynależna piwnicą Sąd zważył, że w dniu 1 marca 2007 r. została dokonana darowizna wskazanej nieruchomości przez K. O. na rzecz powódki, żeby następnie w dniu 6 kwietnia 2010 r. powódka również w formie darowizny przekazała na rzecz K. O. otrzymaną nieruchomość. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 888 k.c. istotą darowizny jest uszczuplenie majątku darczyńcy na rzecz majątku obdarowanego (causa donandi). Sąd uznał, że w niniejszej sprawie wobec bezsporności między stronami faktu zawarcia powyższych umów darowizny, umowa darowizny z dnia 6 kwietnia 2010 r. stanowiła quasi-odwołanie darowizn. Skoro K. O. w dniu 6 kwietnia 2010 r. przyjął od powódki darowiznę, której przedmiot był tożsamy z przedmiotem darowizny z dnia 1 marca 2007 r., to w ocenie Sądu okoliczność ta miała prowadzić do zniweczenia wszelkich skutków obdarowania powódki w dniu 1 marca 2007 r., z zastrzeżeniem, że zamiarem zmarłego nie było dokonanie stricte odwołania darowizny wobec konieczności stwierdzenia rażącej niewdzięczności po stronie powódki w myśl art. 898 § 1 k.c. W konsekwencji Sąd za racjonalne i logiczne uznał to, że K. O. oraz powódka zdecydowali się na zawarcie kolejnej umowy darowizny, która niweczyła skutki umowy z dnia 1 marca 2007 r. i miała na celu wywołanie skutku prawnorzeczowego w postaci zwrotnego przeniesienia prawa własności nieruchomości będącej przedmiotem ww. umowy na K. O. Z tych względów Sąd uznał, że nie było podstaw do zaliczenia na poczet zachowku powódki darowizny dokonanej aktem notarialnym z dnia 1 marca 2007 r.
Rozpatrujący apelację w powyższej sprawie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 30 listopada 2016 r., sygn. akt I ACa 562/16 podzielił stanowisko sądu pierwszej instancji. W uzasadnieniu sąd apelacyjny wskazał: Przechodząc do rozważań w zakresie prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego, ocenić należało w pierwszej kolejności zarzut pozwanej, że Sąd Okręgowy w sposób niezasadny nie zaliczył na poczet zachowku, w oparciu o art. 996 k.c., darowizny uczynionej przez spadkodawcę na rzecz powódki na podstawie umowy z dnia 1 marca 2007 r. Zdaniem skarżącej okoliczność, że umową darowizny z dnia 6 kwietnia 2010 r. dokonane zostało zwrotne przeniesienie nieruchomości na spadkodawcę, nie ma w tej materii znaczenia, w kontekście regulacji z art. 995 k.c. Ustosunkowując się do przedmiotowego zarzutu wskazać trzeba w pierwszej kolejności, że co do zasady, w myśl art. 991 § 2 k.c. uprawnionym do zachowku jest ten, kto nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny od spadkodawcy bądź w postaci powołania do spadku bądź w postaci zapisu, a tym samym przysługuje mu stosowne roszczenie przeciwko spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Celem instytucji zachowka jest bowiem majątkowe zadośćuczynienie najbliższym spadkodawcy tego, że bądź to zostali pominięci przez niego w testamencie, bądź też, że ich udział w spadku został zminimalizowany. Przewidziany w art. 993 k.c. sposób ustalania wysokości zachowku, a więc wymóg doliczenia darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę uniemożliwia mu proste obejście przepisów o ochronie osób najbliższych przed dyspozycjami na wypadek śmierci. Co więcej dokonując analizy gramatyczno-językowej art. 993 k.c. Sąd Apelacyjny zważył, że intencją ustawodawcy, co do ukształtowania zamkniętego katalogu przypadków doliczeń, było to żeby istniała możliwość doliczenia do masy spadkowej przedmiotów, środków pieniężnych, które w chwili otwarcia spadku nie należały już do majątku zmarłego, ponieważ zostały przeniesione do majątku osoby trzeciej w drodze darowizny lub zapisu windykacyjnego.
Natomiast w myśl art. 996 k.c., dokonane przez spadkodawcę darowizny i zapisy windykacyjne w testamencie na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek, przy czym wartość przedmiotu darowizny obliczana jest według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). O ile twierdzenia pozwanej w przedmiocie konieczności zaliczenia na poczet zachowku otrzymanych przez uprawnionego darowizn od spadkodawcy niezależnie od tego czy korzyść w dalszym ciągu istnieje na dzień orzekania w przedmiocie zachowku są zasadne, jednakże nie może to prowadzić do dokonania wewnętrznie sprzecznej systemowej interpretacji przepisów regulujących instytucje zachowka. Ratio legis zaliczenia na poczet zachowku otrzymanych wcześniej darowizn jest to, żeby w ramach dochodzonego roszczenia o zachowek bądź jego uzupełnienia, uprawniony nie otrzymał ponownie równowartości tego, czym - w ramach darowizny - został już przez samego spadkodawcę, za jego życia, zaspokojony. Przyjęcie stanowiska pozwanej prowadzi natomiast do oczywiście sprzecznej z istotą instytucji zachowku konkluzji, że jest możliwym jednoczesne uznanie, że w spadku po K. O. odziedziczonym wyłącznie przez pozwaną w dalszym ciągu znajduje się nieruchomość mieszcząca się przy ulicy (...) w S. wraz z przynależną piwnicą oraz udziałem w prawie użytkowania wieczystego, a jednocześnie istnieje podstawa do zaliczenie wartości tejże nieruchomość na substrat zachowka po stronie powódki. Wykładni przepisów art. 991 k.c., art. 993 k.c. oraz art. 996 k.c. należy dokonywać łącznie, co w konsekwencji prowadzi do przyjęcia, że pozwana nie może zasadnie żądać odliczenia jako darowizny nieruchomości, którą sama uzyskała w wyniku spadkobrania.
Przyjmując powyższą wykładnię przepisów dokonaną przez Sąd Okręgowy w Szczecinie i Sąd Apelacyjny w Szczecinie można stwierdzić, że w związku z tym, że „zwrócił” Pan mamie nieruchomość otrzymaną od niej w darowiźnie, doszło do zniweczenia wszelkich skutków obdarowania Pana przez mamę i w związku z tym może Pan żądać od siostry zachowku z tytułu otrzymania przez nią darowizny.
Należy jednak pamiętać, że każdą sprawę sąd rozpatruje indywidualnie i dokonuje „własnej” wykładni przepisów z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego. Nie ma (i żaden prawnik nie powinien jej dać) gwarancji, że sąd zasądzi zachowek jeżeli wystąpi Pan z pozwem o zachowek przeciwko siostrze, powołując się na tezy z ww. wyroków.
Stan prawny na dzień 29.10.2025 r.
Porady prawne w sprawie zachowku
Radca prawny Łukasz Obrał udziela porad prawnych w zakresie zachowku (również online) sporządza pozwy o zachowek i reprezentuje w postępowaniach sądowych w sprawach o zachowek.
AD METAM Łukasz Obrał Radca Prawny
e-mail: kontakt@prawo-porady.pl; tel. 723605080; https://prawo-porady.pl
Moja mama zmarła. Nie miała żadnego majątku spadkowego. Mama była wdową i miała dwoje dzieci – mnie i siostrę.
Czy mi przysługuje zachowek obliczany od wartości darowizny domu na rzecz siostry? Czy wartość darowizny na rzecz siostry jest uwzględniana do zachowku, skoro była ona wcześniej podarowana mi a ja ją zawróciłem?
Adam
---------------------
Szanowny Panie,
stosownie do art. 991 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
W myśl § 2 art. 991 k.r.o.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Darowizny nieruchomości dokonane przez Pana mamę są uwzględniane przy ustalaniu zachowku co wynika z art. 993 § 1 k.r.o., zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.r.o.). Darowizny nieruchomości z pewnością nie są darowiznami, które zgodnie z przepisem nie są doliczane do spadku przy ustaleniu zachowku.
Z literalnego brzmienia przepisu z art. 993 § 1 k.r.o. wynika, że obie darowizny dokonane przez Pani mamę powinny być brane pod uwagę przy ustalaniu zachowku. W przedmiotowej sprawie oznaczałoby zatem, że substratem zachowku będącego podstawą do ustalaniu zachowku będą obie darowizny. Nie ma żadnego przepisu, który pozwalałby na niedoliczanie do spadku przy ustalaniu zachowku darowizny, która następnie została „zwrócona” na rzecz spadkodawcy. W takiej sytuacji obie te darowizny na rzecz poszczególnych spadkobierców zostałyby zaliczone na poczet zachowku odpowiedniego spadkobiercy, co wynika z art. 996 § 1 k.r.o. stosownie do którego, darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. W tym wypadku, jeżeli wartość darowizn nie wzrosła drastycznie w okresie pomiędzy darowizną na rzecz Pana i darowizną na rzecz siostry, nie może Pan żądać od siostry zachowku (bo na Pana zachowek doliczana będzie darowizna od mamy).
Analizując sprawę przeglądnąłem orzecznictwo w zakresie zachowku. Znalazłem sprawę, w której sąd wypowiadał się w sprawie zaliczenia darowizny od spadkodawcy na rzecz spadkobiercy, który po pewnym czasie przekazał nieruchomość z powrotem spadkodawcy umową darowizny.
W wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 10 lutego 2016 r., sygn. akt I C 498/11 możemy przeczytać: W przedmiocie składnika majątkowego w postaci lokalu mieszkalnego znajdującego się w S. przy ulicy (...), wraz z udziałem w prawie użytkownika wieczystego oraz przynależna piwnicą Sąd zważył, że w dniu 1 marca 2007 r. została dokonana darowizna wskazanej nieruchomości przez K. O. na rzecz powódki, żeby następnie w dniu 6 kwietnia 2010 r. powódka również w formie darowizny przekazała na rzecz K. O. otrzymaną nieruchomość. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 888 k.c. istotą darowizny jest uszczuplenie majątku darczyńcy na rzecz majątku obdarowanego (causa donandi). Sąd uznał, że w niniejszej sprawie wobec bezsporności między stronami faktu zawarcia powyższych umów darowizny, umowa darowizny z dnia 6 kwietnia 2010 r. stanowiła quasi-odwołanie darowizn. Skoro K. O. w dniu 6 kwietnia 2010 r. przyjął od powódki darowiznę, której przedmiot był tożsamy z przedmiotem darowizny z dnia 1 marca 2007 r., to w ocenie Sądu okoliczność ta miała prowadzić do zniweczenia wszelkich skutków obdarowania powódki w dniu 1 marca 2007 r., z zastrzeżeniem, że zamiarem zmarłego nie było dokonanie stricte odwołania darowizny wobec konieczności stwierdzenia rażącej niewdzięczności po stronie powódki w myśl art. 898 § 1 k.c. W konsekwencji Sąd za racjonalne i logiczne uznał to, że K. O. oraz powódka zdecydowali się na zawarcie kolejnej umowy darowizny, która niweczyła skutki umowy z dnia 1 marca 2007 r. i miała na celu wywołanie skutku prawnorzeczowego w postaci zwrotnego przeniesienia prawa własności nieruchomości będącej przedmiotem ww. umowy na K. O. Z tych względów Sąd uznał, że nie było podstaw do zaliczenia na poczet zachowku powódki darowizny dokonanej aktem notarialnym z dnia 1 marca 2007 r.
Rozpatrujący apelację w powyższej sprawie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 30 listopada 2016 r., sygn. akt I ACa 562/16 podzielił stanowisko sądu pierwszej instancji. W uzasadnieniu sąd apelacyjny wskazał: Przechodząc do rozważań w zakresie prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego, ocenić należało w pierwszej kolejności zarzut pozwanej, że Sąd Okręgowy w sposób niezasadny nie zaliczył na poczet zachowku, w oparciu o art. 996 k.c., darowizny uczynionej przez spadkodawcę na rzecz powódki na podstawie umowy z dnia 1 marca 2007 r. Zdaniem skarżącej okoliczność, że umową darowizny z dnia 6 kwietnia 2010 r. dokonane zostało zwrotne przeniesienie nieruchomości na spadkodawcę, nie ma w tej materii znaczenia, w kontekście regulacji z art. 995 k.c. Ustosunkowując się do przedmiotowego zarzutu wskazać trzeba w pierwszej kolejności, że co do zasady, w myśl art. 991 § 2 k.c. uprawnionym do zachowku jest ten, kto nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny od spadkodawcy bądź w postaci powołania do spadku bądź w postaci zapisu, a tym samym przysługuje mu stosowne roszczenie przeciwko spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Celem instytucji zachowka jest bowiem majątkowe zadośćuczynienie najbliższym spadkodawcy tego, że bądź to zostali pominięci przez niego w testamencie, bądź też, że ich udział w spadku został zminimalizowany. Przewidziany w art. 993 k.c. sposób ustalania wysokości zachowku, a więc wymóg doliczenia darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę uniemożliwia mu proste obejście przepisów o ochronie osób najbliższych przed dyspozycjami na wypadek śmierci. Co więcej dokonując analizy gramatyczno-językowej art. 993 k.c. Sąd Apelacyjny zważył, że intencją ustawodawcy, co do ukształtowania zamkniętego katalogu przypadków doliczeń, było to żeby istniała możliwość doliczenia do masy spadkowej przedmiotów, środków pieniężnych, które w chwili otwarcia spadku nie należały już do majątku zmarłego, ponieważ zostały przeniesione do majątku osoby trzeciej w drodze darowizny lub zapisu windykacyjnego.
Natomiast w myśl art. 996 k.c., dokonane przez spadkodawcę darowizny i zapisy windykacyjne w testamencie na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek, przy czym wartość przedmiotu darowizny obliczana jest według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). O ile twierdzenia pozwanej w przedmiocie konieczności zaliczenia na poczet zachowku otrzymanych przez uprawnionego darowizn od spadkodawcy niezależnie od tego czy korzyść w dalszym ciągu istnieje na dzień orzekania w przedmiocie zachowku są zasadne, jednakże nie może to prowadzić do dokonania wewnętrznie sprzecznej systemowej interpretacji przepisów regulujących instytucje zachowka. Ratio legis zaliczenia na poczet zachowku otrzymanych wcześniej darowizn jest to, żeby w ramach dochodzonego roszczenia o zachowek bądź jego uzupełnienia, uprawniony nie otrzymał ponownie równowartości tego, czym - w ramach darowizny - został już przez samego spadkodawcę, za jego życia, zaspokojony. Przyjęcie stanowiska pozwanej prowadzi natomiast do oczywiście sprzecznej z istotą instytucji zachowku konkluzji, że jest możliwym jednoczesne uznanie, że w spadku po K. O. odziedziczonym wyłącznie przez pozwaną w dalszym ciągu znajduje się nieruchomość mieszcząca się przy ulicy (...) w S. wraz z przynależną piwnicą oraz udziałem w prawie użytkowania wieczystego, a jednocześnie istnieje podstawa do zaliczenie wartości tejże nieruchomość na substrat zachowka po stronie powódki. Wykładni przepisów art. 991 k.c., art. 993 k.c. oraz art. 996 k.c. należy dokonywać łącznie, co w konsekwencji prowadzi do przyjęcia, że pozwana nie może zasadnie żądać odliczenia jako darowizny nieruchomości, którą sama uzyskała w wyniku spadkobrania.
Przyjmując powyższą wykładnię przepisów dokonaną przez Sąd Okręgowy w Szczecinie i Sąd Apelacyjny w Szczecinie można stwierdzić, że w związku z tym, że „zwrócił” Pan mamie nieruchomość otrzymaną od niej w darowiźnie, doszło do zniweczenia wszelkich skutków obdarowania Pana przez mamę i w związku z tym może Pan żądać od siostry zachowku z tytułu otrzymania przez nią darowizny.
Należy jednak pamiętać, że każdą sprawę sąd rozpatruje indywidualnie i dokonuje „własnej” wykładni przepisów z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego. Nie ma (i żaden prawnik nie powinien jej dać) gwarancji, że sąd zasądzi zachowek jeżeli wystąpi Pan z pozwem o zachowek przeciwko siostrze, powołując się na tezy z ww. wyroków.
Stan prawny na dzień 29.10.2025 r.
Porady prawne w sprawie zachowku
Radca prawny Łukasz Obrał udziela porad prawnych w zakresie zachowku (również online) sporządza pozwy o zachowek i reprezentuje w postępowaniach sądowych w sprawach o zachowek.
AD METAM Łukasz Obrał Radca Prawny
e-mail: kontakt@prawo-porady.pl; tel. 723605080; https://prawo-porady.pl
