Porady

Były mąż został skazany za znęcanie psychiczne nad rodziną. Czy może wydziedziczyć synów notarialnie i sądownie w przyszłości? A jeżeli tak ,czy synowie mogą żądać zachowku w przypadku jeżeli majątek przepisze na obce osoby?

Grażyna

Szanowna Pani,

Stosownie do obowiązującej zasady swobody testowania Pani były mąż może sporządzić testament, w którym do spadku powoła określoną osobę lub kilka osób. Wyłącznie od niego zależy kto zostanie powołany do spadku.
Pani były mąż może sporządzić testament, w którym pominie swoje dzieci. Może także sporządzić testament negatywny tzn. taki, w którym nie powoła do spadku żadnej osoby lecz oświadczy, że wyłącza swoich spadkobierców ustawowych od dziedziczenia.

Zachowek jest instytucją mającą na celu ochronę interesów najbliższych krewnych zmarłego oraz jego małżonka.

Jak wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, który wskazuje, iż zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Zgodnie z § 2 art. 991 KC, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Gdyby dzieci Pani byłego męża zostały pominięte w testamencie będą one mogły żądać od spadkobierców ewentualnie od osób na rzecz których zostanie ustanowiony zapis windykacyjny lub od osób, które otrzymały lub otrzymają od Pani byłego męża darowizny doliczane do spadku.
Dzieci Pani byłego męża będą mogły żądać zachowku także w sytuacji,  w której ich ojciec nie pozostawi testamentu, ale wartość majątku spadkowego równa będzie 0 ze względu na dokonane przez ich ojca darowizny. W takim wypadku swoje żądanie o zachowek będą mogły kierować w stronę osób, które te darowizny otrzymają.

Jeżeli więc Pani były mąż sporządzi testament, w którym do spadku powoła obce osoby, to jego dzieci będą mogły żądać od tych spadkobierców testamentowych zapłaty zachowku.
Również w przypadku sporządzenia testamentu negatywnego dzieci Pani byłego męża będą mogły ubiegać się o zachowek. Jak wskazał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 10 kwietnia 1975 r., sygn. akt. III CZP 14/75 (OSNCP 1976, nr 2, poz. 28), przepisy kodeksu cywilnego nie wykluczają możliwości wyłączenia spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia (testament negatywny), przy czym wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia takiego spadkobiercy prawa do zachowku.

Pani były mąż może w testamencie wydziedziczyć swoje dzieci, a więc pozbawić ich prawa do zachowku.
Jak wskazuje art. 1008 KC, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych

Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC).

Art. 1010 § 1 KC wskazuje, iż spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.
Stosownie do § 2 art. 1010 KC, jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Jeżeli Pani były mąż sporządzi testament, w którym wydziedziczy swoje dzieci to nie oznacza to, że takie oświadczenie będzie ważne i skuteczne.
Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy od:

1. dokonania go w ważnym testamencie – jeżeli testament będzie z jakiejkolwiek przyczyny nieważny to pociągnie to za dobą nieważność wydziedziczenia
2. dokonania wydziedziczenia z przyczyn określonych w art. 1008 KC – jeżeli wydziedziczenie zostanie dokonane z innych przyczyn to będzie nieważne
3. niepodania przyczyny wydziedziczenia w testamencie
4. nieprzebaczenia osobie uprawnionej do zachowku przez spadkodawcę.

Jeżeli Pani były mąż wydziedziczy swoje dzieci w testamencie ale nie zaistnieją przesłanki określone w art. 1008 KC to wydziedziczenie będzie nieskuteczne.

To czy oświadczenie o wydziedziczeniu jest ważne i skuteczne ocenia sąd np. w postępowaniu o zapłatę zachowku.

Okoliczność, że ojciec Pani dzieci został uznany za winnego popełnienia przestępstwa znęcania się nad rodziną nie może być podstawą ważnego i skutecznego wydziedziczenia. Gdyby zatem z testamentu wynikało, że Pani były mąż wydziedzicza swoje dzieci dlatego, że „doprowadziły do skazania go za znęcanie się nad rodziną” to wówczas mimo tego oświadczenia dzieci mogłyby się ubiegać o zachowek.

Fakt znęcania się nad rodziną może mieć znaczenie w tym względzie, że może uzasadniać w pewien sposób to, że dzieci nie utrzymują kontaktów z ojcem, a także nie dopełniają względem ojca obowiązków rodzinnych (np. nie wspierają go, nie pomagają mu, itp.). Jeżeli jest to spowodowane zachowaniem ze strony ojca dzieci to takie ich zachowanie jest w pewien sposób usprawiedliwione.
Aby wydziedziczenie było skuteczne, zachowanie uprawnionego do zachowku musi być świadome i spowodowane okolicznościami, które leżą po jego stronie.

Reasumując, jeżeli Pani dzieci nie dopuszczą się wobec swojego ojca zachowań o jakich mowa w art. 1008 KC, to nawet jeżeli ich ojciec w testamencie oświadczy, że swoje dzieci wydziedzicza będą mogły ubiegać się o zachowek. W toku ewentualnego postępowania o zachowek będą musiały wykazać, że wbrew oświadczeniu zamieszczonemu w testamencie, z ich strony nie doszło do zachowań mogących stanowić podstawę do skutecznego wydziedziczenia.

Stan prawny na dzień 25.01.2012 r.