Czy dokument o odrzuceniu spadku, spisany przez solicitora w Irlandii w 2008 r. może być potwierdzony obecnie apostillą?
W 2009 roku wierzyciel uznał tłumaczenie tego dokumentu i zrezygnował z roszczeń wobec mojej córki, której ten dokument dotyczy.
W tym miesiącu sąd rozpatrując wniosek wierzyciela o ustanowienie spadkobiercą następnej osoby(bratanka zmarłego)i po odrzuceniu przez niego spadku zażądał dokumentu odrzucenia spadku przez moją córkę i przedstawiony dokument zakwestionował.
Czy dopisanie apostille może zmienić stanowisko sądu?
Barbara
Szanowna Pani,
Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych sporządzonej w Hadze, dnia 5 października 1961 r. (Dz.U. 2005, nr 112, poz. 938) weszła w życie, w Polsce w dniu 14 sierpnia 2004 r.
Również Irlandia jest stroną tej Konwencji od 9 marca 1999 r.
Konwencja w swojej treści nie zawiera wymogu uzyskania klauzuli apostille w określonym terminie od sporządzenia dokumentu urzędowego (w tym aktu notarialnego). Oznacza to, że poświadczanie dokumentu urzędowego przeznaczonego do obrotu prawnego za granicą może nastąpić w dowolnym terminie po wydaniu dokumentu urzędowego podlegającego poświadczeniu.
Tak więc w chwili obecnej Pani córka może ubiegać się o poświadczenie dokumentu sporządzonego przez irlandzkiego solicitora.
Obawiam się jednak, że w przypadku Pani córki mogły być inne, niż brak poświadczenia klauzulą apostille dokumentu przedłożonego przez Pani córkę.
Art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, wskazuje, że oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 listopada 2006 r., sygn. akt. I CSK 228/2006 (LexPolonica nr 1322890), złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przed notariuszem wymaga formy aktu notarialnego.
Z kolei art. 640 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje, iż oświadczenie o prostym przyjęciu spadku lub z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku może być złożone przed notariuszem lub w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Notariusz lub sąd prześle niezwłocznie oświadczenie, wraz z załącznikami, do sądu spadku.
Zgodnie z § 2 art. 640 KPC, oświadczenia, o których mowa w paragrafie pierwszym, mogą być również składane w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.
W myśl art. 641 § 1 KPC, oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku powinno zawierać:
- imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz miejsce jego ostatniego zamieszkania
- tytuł powołania do spadku
- treść złożonego oświadczenia.
Zgodnie z § 2 art. 641 KPC, oświadczenie powinno również zawierać wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, jak również wszelkich testamentów, chociażby składający oświadczenie uważał je za nieważne, oraz danych dotyczących treści i miejsca przechowywania testamentów.
Przy oświadczeniu należy złożyć wypis aktu zgonu spadkodawcy albo prawomocne orzeczenie sądowe o uznaniu za zmarłego lub o stwierdzeniu zgonu, jeżeli dowody te nie zostały już poprzednio złożone (641 § 3 KPC).
Nie znając dokładnie treści złożonego przez Pani córkę oświadczenia o odrzuceniu spadku, ani formy tego oświadczenia, trudno dokładnie wskazać, co mogło być podstawą uznania przez sąd tego oświadczenia za bezskuteczne. Mogło to być kilka przyczyn.
W pierwszej kolejności należy ustalić czy oświadczenie o odrzuceniu spadku może być złożone przed zagranicznym notariuszem. Tu od razu należy wskazać, że ta kwestia jest różnie przez polskie sądy postrzegana.
Jednak biorąc pod uwagę obowiązujące przepisy można wskazać, że oświadczenie o odrzuceniu spadku (czy o jego przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza) złożone przez zagranicznym notariuszem i zaopatrzone w klauzulę apostille (jeżeli zostało złożone w państwie stronie Konwencji) lub zalegalizowane (jeżeli zostało złożone w państwie, które nie jest stroną Konwencji) będzie wywierało skutki prawne w Polsce, o ile to oświadczenie w swojej treści jest zgodne z polskimi przepisami.
Kolejnym problemem może być przy przyjęciu, że oświadczenie o odrzuceniu spadku może być złożone przed zagranicznym notariuszem, jaki pojawia się w sprawie Pani córki jest to, że oświadczenie o odrzuceniu spadku złożyła przed solicitorem (radcą prawnym), a nie przed notary (notariuszem).
Okoliczność, że oświadczenie o odrzuceniu spadku nie zostało złożone przed notariuszem zagranicznym (irlandzki notary), a przed osobą wykonującą inny zawód prawniczy (radca prawny – solicitor) może być podstawą do uznania takiego oświadczenia za bezskuteczne.
Art. 1018 § 3 KC wskazuje wyraźnie, iż oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Podobnie art. 640 § 1 KPC wskazuje, iż oświadczenie o prostym przyjęciu spadku lub z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku może być złożone przed notariuszem lub w sądzie rejonowym.
Pani córka złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku w 2008 r., a więc w chwili, w której obowiązywała ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 1965 r. Nr 46, poz. 290 ze zm.)
Art. 34 tej ustawy wskazywał, iż w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci.
Jeżeli spadkodawca w sprawie był obywatelem polskim to właściwym prawem w sprawie spadku po nim jest prawo polskie.
Jak wskazywał art. 12 PPM, forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności. Wystarcza jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana.
Prawo irlandzkie, które mogłoby mieć zastosowanie w sprawie może wskazywać, iż oświadczenie o odrzuceniu spadku może być złożone przez solicitorem.
Tu należy jednak wskazać, że przepis art. 1018 § 3 nie wskazuje w jakiej formie ma być złożone oświadczenie. Przepis ten wskazuje, że oświadczenie powinno być złożone przez notariuszem (a nie, że w formie aktu notarialnego).
Tak więc złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przed irlandzkim solicitorem, zgodnie z prawem irlandzkim, nie może być uznane równoważnie za złożenie oświadczenia przed notariuszem.
W powyższej kwestii pomocne może być uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2006 r., sygn. akt. I CSK 228/2006 (LexPolonica nr 1322890), gdzie czytamy: „… Pewne wątpliwości może natomiast rodzić kwestia, w jakiej formie ma zostać złożone oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przed notariuszem. Kodeks cywilny w art. 1018 § 3 zdanie pierwsze nie określa bliżej tego sposobu złożenia oświadczenia przez spadkobiercę, niezbędne jest zatem sięgnięcie do przepisów Prawa o notariacie.
Z wyliczenia zawartego w art. 79 w zw. z art. 92 Prawa o notariacie wynika, że oświadczenie woli przed notariuszem może zostać złożone jedynie ustnie (por. zwłaszcza art. 92 § 1 pkt 5 Pr.not.). W obowiązującym stanie prawnym nie sposób przyjąć, że oświadczenie woli składane przed notariuszem może przybrać inną formę niż forma aktu notarialnego. Trafnie wskazał Sąd odwoławczy, że złożenie oświadczenia „przed notariuszem” oznacza złożenie oświadczenia woli w jego obecności, nie może zaś budzić wątpliwości, iż oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest oświadczeniem woli spadkobiercy. Oznacza to, że wola spadkobiercy co do przyjęcia lub odrzucenia spadku musi zostać uzewnętrzniona w obecności notariusza i utrwalona w postaci aktu notarialnego. Nie stanowi takiego uzewnętrznienia sporządzenie przez spadkobiercę pisma zawierającego treść jego oświadczenia co do spadku i jedynie położenie na nim podpisu w obecności notariusza, trafnie bowiem wskazano, że notariusz poświadcza jedynie własnoręczność podpisu położonego w jego obecności przez oznaczoną osobę. Notariusz przy tego rodzaju poświadczeniu nie ma obowiązku zapoznawania się z treścią oświadczenia, jakie zawarte zostało w treści pisma. Nie można zatem uznać, że złożone w ten sposób oświadczenie woli zostaje złożone przed notariuszem, jak tego wymaga art. 1018 § 3 zdanie pierwsze kc.
Reasumując, złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przed notariuszem (art. 1018 § 1 zdanie pierwsze kc) oznacza konieczność złożenia takiego oświadczenia w formie aktu notarialnego (art. 79 Pr.not.). Konsekwentnie należy przyjąć, że możliwość złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym dotyczy jedynie złożenia takiego oświadczenia przed sądem”.
Możliwe, że skoro oświadczenie nie zostało złożone przez notariuszem, sąd uznał to oświadczenie jako oświadczenie w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym (o ile irlandzcy solicitorzy mają uprawnienie do poświadczania podpisów).
Jeżeli oświadczenie Pani córki można uznać za oświadczenie o odrzuceniu spadku z podpisem urzędowo poświadczonym i nie zostało ono złożone w sądzie w terminie 6 miesięcy od chwili dowiedzenia się przez Pani córkę o powołaniu jej do spadku (a więc od chwili dowiedzenia się o śmierci spadkodawcy) to wówczas również takie oświadczenie nie wywoła skutków prawnych.
Z Pani pytania wynika, że córka nie złożyła swojego oświadczenia w sądzie, tylko przedłożyła to oświadczenie wierzycielowi.
Kolejną przeszkodą do uznania oświadczenia Pani córki za skuteczne może być okoliczność wynikająca z tego, iż oświadczenie o odrzuceniu spadku powinno zawierać w myśl przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (wskazywany powyżej art. 641 KPC):
- imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz miejsce jego ostatniego zamieszkania
- tytuł powołania do spadku
- treść złożonego oświadczenia
- wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych
- wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie testamentów
- wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie danych dotyczących treści i miejsca przechowywania testamentów
Jeżeli oświadczenie Pani córki o odrzuceniu spadku nie zawiera powyższych danych to również może być uznane za bezskuteczne, nawet jeżeli złożenie oświadczenia przed irlandzkim solicitorem można uznać za dopuszczalną formę złożenia tego oświadczenia.
Jeżeli od chwili dowiedzenia się przez córkę o śmierci spadkodawcy do chwili złożenia przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku upłynęło więcej niż 6 miesięcy, to niezależnie od tego, czy złożenie oświadczenia przez solicitorem jest równoznaczne czy nie złożeniu oświadczenia przed notariuszem, to takie oświadczenie nie wywołuje skutków prawnych.
Jak z powyższego wynika sąd mógł zakwestionować oświadczenie córki z kilku powodów. Wydaje się, że brak poświadczenia klauzulą apostille jest najmniej prawdopodobnym powodem uznania oświadczenia Pani córki za bezskuteczne.
Sąd w toku postępowania zapewne wskazał dlaczego kwestionuje oświadczenie Pani córki. Również w uzasadnieniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wskaże dlaczego uznał to oświadczenie za bezskuteczne.
Warto po wydaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku złożyć wniosek o sporządzenie pisemnego uzasadnienia tego postanowienia. Jest na to 7 dni od chwili ogłoszenia postanowienia (nie od chwili doręczenia odpisu postanowienia, które następuje na wniosek strony).
Uzyskanie pisemnego uzasadnienia postanowienia sądu jest istotne dla ewentualnej apelacji od tego postanowienia. Sąd w tym uzasadnieniu wskaże dokładnie powody dla których nie uznał oświadczenia Pani córki o odrzuceniu spadku za skuteczne.
Jako, że kwestia poruszona przez Panią w pytaniu rodzi wiele kontrowersji oraz interpretacji odpowiednich przepisów prawa materialnego i procesowego, istnieje pewna szansa na skuteczną apelację. Wiele bowiem w sprawie Pani córki zależy od wykładni przepisów. Można w takiej apelacji wykazywać, że wykładnia dokonana przez sąd rejonowy nie jest prawidłowa.
Stan prawny na dzień 15.03.2012 r.
