Moja mama darowała mojemu bratu w 2008 r. nieruchomość. Brat mimo tej darowizny nie pomagał mamie, a nawet był skazany za znęcanie się nad nią – w styczniu 2011 r. Moja mama chciała odwołać tą darowiznę, ale niestety zmarła w marcu 2011 r.
Mama pozostawiła testament napisany tydzień przed śmiercią przez notariusza, w którym do spadku powołuje wyłącznie mnie, a brata wydziedzicza, właśnie ze względu na znęcanie się. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku właśnie się uprawomocniło.
Czy ja jako spadkobierca mamy mogę złożyć w sądzie pozew o odwołanie darowizny, którą mama dała bratu, a której nie zdążyła niestety odwołać?
Marcin
Szanowny Panie,
Jak wskazuje art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego, darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.
Z kolei art. 899 § 2 KC wskazuje, iż spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.
Z uwagi na powyższy przepis należy stwierdzić, że Pan jako spadkobierca może odwołać darowiznę jakiej dokonała Pana mama na rzecz brata.
Z tym, że jeżeli Pana mama odwołała już darowiznę (złożyła obdarowanemu oświadczenie o odwołaniu darowizny) to nie będzie Pan mógł odwołać tej darowizny, tylko jako spadkobierca mamy żądać przeniesienia na Pana rzecz przedmiotu darowizny.
Przepis art. 899 § 2 KC dotyczy sytuacji gdy odwołanie darowizny nie nastąpiło za życia darczyńcy. Nie ma natomiast zastosowania gdy darczyńca odwołał darowiznę i zmarł po dokonaniu tej czynności. Prawo osobiste darczyńcy nie wchodzi wówczas do spadku na podstawie tego przepisu, gdyż zostało już przez niego wykonane. Po stronie darczyńcy powstaje roszczenie przewidziane w art. 898 § 2 k.c. o zwrot przedmiotu odwołanej darowizny, które jako roszczenie majątkowe do spadku po nim wchodzi (tak postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 12 listopada 1997 r., sygn. akt. I ACz 478/97, LexPolonica nr 2129042).
W sprawie należy pamiętać, iż zgodnie z art. 899 § 3 KC, darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.
Art. 898 § 2 KC wskazuje, iż zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu.
Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie (art. 900 KC). Powinien Pan zatem odwołać darowiznę przesyłając bratu pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny. Polecałbym wskazanie w tym oświadczeniu co jest powodem odwołania darowizny (opisać zachowanie brata, wskazać wyrok w sprawie o znęcanie się) oraz wskazać, że mama w chwili śmierci była uprawniona do odwołania darowizny.
Po doręczeniu pisma zawierającego Pana oświadczenie o odwołaniu darowizny jakiej dokonała Pana mama po stronie brata powstanie obowiązek do przeniesienia na Pana rzecz własności nieruchomości. Jeżeli brat nie przeniesie na Pana własności nieruchomości będzie Pan mógł wystąpić do sądu z pozwem o nakazanie bratu złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na Pana rzecz własności nieruchomości (nie ma formalnie powództwa o odwołanie darowizny).
Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 maja 1997 r., sygn. akt. II CKN 146/97 (OSNC 1997/11 poz. 175) wskazuje, iż konstruowanie powództwa „o odwołanie darowizny” nie znajduje uzasadnienia w przepisie art. 900 kc, zgodnie z którym odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie.
Podobnie - „Nie można odwołać darowizny w drodze powództwa” - orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 maja 2002 r. sygn. akt. II CKN 647/2000 (LexPolonica nr 380644).
W uzasadnieniach tych orzeczeń możemy przeczytać, iż konstruowanie powództwa o odwołanie darowizny nie znajduje uzasadnienia w art. 900 kc, zgodnie z którym odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu. Skuteczność odwołania darowizny pod kątem przesłanek określonych w art. 898 i art. 899 kc może być poddana kontroli w sprawie o zwrot przedmiotu darowizny albo po wykazaniu interesu prawnego - w sprawie o ustalenie, że darowizna została skutecznie odwołana (art. 189 kpc).
Z drugiej strony wskażę wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 11 października 2002 r., sygn. akt. I CKN 1036/2000 (LexPolonica nr 2410043) gdzie stwierdzono:
- Doręczenie odpisu pozwu „o odwołanie darowizny” spełnia wymaganie określone w art. 900 k.c., ponieważ tym tylko różni się od odwołania dokonanego bezpośrednio, że następuje za pośrednictwem sądu, w piśmie ukierunkowanym nie tylko na funkcje procesowe, ale i wywierającym skutki materialnoprawne.
- Skład Sądu Najwyższego opowiada się za wykładnią art. 900 k.c. uznającą skuteczność odwołania darowizny nieruchomości w formie pisemnej.
Jak z powyższego wynika orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawie pozwów o „odwołanie darowizny” jest różne. Ja przychylałbym się do nowszego orzecznictwa i przyjąłbym, że doręczenie pozwu o odwołanie darowizny jest doręczeniem oświadczenia o odwołaniu, ale z ostrożności polecałbym najpierw złożenie bratu pisemnego oświadczenia o odwołaniu darowizny, a jeżeli brat nie przeniesie własności nieruchomości na Pana rzecz to złożenie pozwu w sądzie o nakazanie złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości. W oświadczeniu o odwołaniu darowizny można wezwać brata do przeniesienia własności nieruchomości na Pana rzecz w okręlonym terminie od chwili doręczenia oświadczenia (np. 1 miesiąc) oraz wskazać, że niezastosowanie się do tego wezwania spowoduje skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego.
Jeżeli sąd orzeknie zgodnie z żądaniem pozwu to wyrok sądu w tej sprawie zastąpi oświadczenie woli brata.
Stan prawny na dzień 12.04.2012 r.
