15 lat temu otrzymałam wraz z mężem darowiznę domu po 1/2 udziału. Rodzice mieli dożywotnią i bezpłatną służebność części parteru.
10 lat temu w ramach spłaty za dom, który otrzymaliśmy, rodzice spłacili brata w formie gotówki w wysokości 40.000 zł. O ile wiem, nie zgłosił tej darowizny do urzędu skarbowego. Wartość domu (darowizny) na dzień dzisiejszy to ok. 200.000 zł.
6 miesięcy temu zmarł mój ojciec. Brat żąda ode mnie zachowku. Jeżeli ma rację, to ile mu się tego zachowku należy? Chcę żeby było sprawiedliwie. Skoro stan domu (darowizny) oblicza się z dnia przekazania po cenach z dnia obliczenia zachowku, to jak należy przeliczyć darowiznę w postaci gotówki dokonanej przed 10 laty (40.000 zł) dla brata.
Mama żyje, i jak na razie zachowek mógłby mu sie należeć po zmarłym ojcu. Rok temu rodzice napisali oświadczenie z podpisami notarialnie poświadczonymi, że mój brat otrzymał spłatę. Pieniądze były przekazywane do ręki, ale za podpisem mojego brata. Mam na to dowody.
Maria
Szanowna Pani,
Jak rozumiem dom, który Pani wraz z mężem nabyła na podstawie umowy darowizny wchodził w skład majątku wspólnego małżeńskiego rodziców. Jak również rozumiem Pani ojciec nie pozostawił testamentu. Wnoszę także, że Pani rodzice mieli tylko dwoje dzieci – Panią i brata.
Rodzice dokonali darowizny domu na rzecz Pani i męża. Należy zatem uznać, że Pani ojciec darował Państwu udział 1/2 w nieruchomości. Podobnie Pani mama – darowała Pani i mężowi udział 1/2 w domu.
Jako, że darowizna została dokonana na rzecz Pani i męża to oznacza to, że dla ustalenia zachowku, Pani otrzymała w darowiźnie od mamy udział 1/4 w nieruchomości i od ojca również udział 1/4 (łącznie 1/2 udziału). Pani mąż podobnie, w wyniku darowizny nabył udziały po 1/4 od obojga Pani rodziców (łącznie 1/2 udziału).
Jak wskazuje art. 993 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Zgodnie zaś z art. 994 § 1 KC, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Dla celów obliczenia zachowku po Pani ojcu, do spadku po nim, będzie doliczana wyłącznie darowizna udziału 1/4 w nieruchomości jakiej dokonał Pani ojciec na Pani rzecz.
Darowizna udziału 1/4 w domu na rzecz Pani męża nie będzie doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku po Pani ojcu ponieważ została ona dokonana na rzecz osoby, która nie jest uprawniona do zachowku, ani nie jest spadkobiercą, przed więcej niż 10 lat licząc wstecz od chwili śmierci Pani ojca (otwarcia spadku po ojcu).
Jako, że Pani mąż otrzymał od Pani rodziców darowiznę, która ze względu na upływ więcej niż 10 lat od chwili dokonania darowizny do chwili śmierci rodziców, nie jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku, nie odpowiada również za zapłatę zachowku.
Art. 1000 § 1 KC wskazuje, iż jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Brat natomiast otrzymał w darowiźnie od rodziców kwotę 40.000 zł. Należy zatem przyjąć, iż od mamy uzyskał kwotę 20.000 zł o od ojca również kwotę 20.000 zł.
Darowizna ta, jako że została dokonana na rzecz osoby uprawnionej do zachowku będzie doliczana do spadku zawsze, niezależnie od tego ile lat upłynęło (upływnie) od chwili darowizny do chwili śmierci spadkodawcy.
Trudno też uznać darowiznę kwoty 40.000 zł dokonaną 10 lat temu za drobną darowiznę, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętą.
Biorąc pod uwagę powyższe wskażę, iż do obliczenia zachowku po Pani ojcu, do spadku po nim należy doliczyć darowiznę 1/4 udziału w domu o wartości 50.000 zł (dom jak Pani pisze warty jest 200.000 zł) oraz darowiznę kwoty 20.000 zł jakiej dokonał ojciec na rzecz Pani brata.
Jeżeli przyjąć, że Pani ojciec nie pozostawił nic w spadku (wartość majątku spadkowego równa jest 0) to podstawą obliczenia zachowku należnego uprawnionym będzie wartość darowizn (ale tylko doliczanych do spadku przy obliczaniu zachowku) dokonanych przez ojca za jego życia.
Tak więc w takim przypadku podstawą obliczenia zachowku po ojcu będzie kwota 70.000 zł.
Spadkobiercami ustawowymi Pani ojca są: jego żona oraz dwoje dzieci (Pani i brat), każdy po 1/3 udziału.
Art. 991 § 1 KC wskazuje, iż zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Zgodnie zaś z § 2 art. 991 KC, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Pani brat może żądać zatem zachowku odpowiadającego wartości 1/6 (połowa z 1/3) udziału w spadku (wraz z doliczonymi darowiznami) lub 2/9 (dwie trzecie z 1/3) tego udziału, jeżeli w chwili śmierci ojca był trwale niezdolny do pracy.
Biorąc pod uwagę, że wartość spadku (z doliczonymi darowiznami) po ojcu wynosi 70.000 zł, należy wskazać, że zachowek należny bratu to kwota 11.666,66 zł, ewentualnie 15.555,55 zł jeżeli w chwili śmierci ojca był on trwale niezdolny do pracy.
Art. 996 KC wskazuje, iż zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.
Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.
Darowizna kwoty 20.000 zł jakiej dokonał Pani ojciec na rzecz brata zaliczana jest na należny mu zachowek. Kwota darowizny przekracza kwotę zachowku jaki otrzymał od ojca w drodze darowizny.
Z uwagi na powyższe należy uznać, że roszczenie Pani brata o zapłatę zachowku jest bezzasadne (na pewno w sytuacji, w której Pani ojciec nie pozostawił żadnego majątku w spadku).
Jeżeli chodzi o przyszły zachowek po Pani mamie to w tym przypadku, podobnie jak w sprawie zachowku po ojcu, do spadku przy ustalaniu zachowku będzie się doliczało wyłącznie darowiznę 1/4 udziału w nieruchomości na Pani rzecz oraz darowiznę kwoty 20.000 zł jakiej mama dokonała na rzecz brata.
Spadkobiercami ustawowymi Pani mamy są Pani i brat, każdy po 1/2 udziału. Zachowek Państwu należny odpowiada wartością 1/4 udziału w spadku po mamie (połowa z 1/2) lub 1/3 udziału (dwie trzecie z 1/2) dla tego uprawnionego, który w chwili śmierci mamy będzie trwale niezdolny do pracy.
Jeżeli mama nie pozostawi w spadku żadnego majątku (wartość spadku = 0) to wówczas podstawą obliczenia zachowku, na dzień dzisiejszy, podobnie jak w przypadku zachowku po ojcu, kwota 70.000 zł (wartość 1/4 udziału w domu + 20.000 zł darowizny mamy na rzecz brata).
Zachowek w takim przypadku należny uprawnionym to kwota 17.500 zł lub 23.333,33 zł dla uprawnionego, który w chwili śmierci mamy będzie trwale niezdolny do pracy.
W tym przypadku brat mógłby żądać uzupełnienia zachowku (kwota 3.333,33 zł) tylko wówczas jeżeli byłby trwale niezdolny do pracy.
Dla powyższych wyliczeń przyjąłem wartość nominalną darowizny pieniędzy na rzecz Pani brata. Nawet przy takim założeniu, w chwili obecnej brat nie ma uprawnienia do żądania od Pani zapłaty zachowku po ojcu (nominalna kwota darowizna przekracza zachowek należny bratu, a darowiznę na jego rzecz zalicza się na należny mu zachowek).
Art. 995 § 1 KC wskazuje, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Jako, że siła nabywcza pieniądza zmienia się, w toku ewentualnego postępowania o zachowek może Pani żądać, aby sąd dokonał na potrzeby tego postępowania ustalenia na nowo wartości darowizny dokonanej na rzecz brata przez rodziców, z tego powodu, iż od chwili dokonania darowizny na jego rzecz zmieniła się wartość realna darowanej mu kwoty.
Posiłkowo może w tym względzie być zastosowany przepis Kodeksu cywilnego dotyczący waloryzacji świadczeń pieniężnych. Art. 3581 § 3 KC wskazuje, iż w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie.
Powyższy przepis nie wskazuje żadnej konkretnej metody dokonania waloryzacji świadczenia, a w szczególności nie wskazuje miernika, według którego ma nastąpić waloryzacja. Sposób waloryzacji świadczenia pozostawiony jest uznaniu sędziowskiemu, opartemu na wszechstronnym rozważeniu okoliczności konkretnej sprawy. Stosować przy tym należy ogólne wskazania zawarte w ustawie (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2000 r., sygn. akt. I CKN 720/98, LexPolonica nr 390242).
Jako, że w pytaniu pisze Pani „10 lat temu w ramach spłaty za dom który otrzymaliśmy, rodzice spłacili brata w formie gotówki w wysokości 40.000 zł”, moim zdaniem najlepszym sposobem ustalenia na nowo wartości darowizny dokonanej przez rodziców na rzecz brata, będzie określenie jaką część wartości domu na dzień darowizny na rzecz brata stanowiła kwota darowana mu przez rodziców i ustalenie jaką wartość miałby tak obliczony ułamek biorąc pod uwagę wartość darowizny domu na dzień ustalania zachowku.
Sąd może zastosować jakiś inny przelicznik – np. porównać kwotę darowizny do średniej płacy, zastosować tzw. metodę koszykową (ile dóbr z tzw. koszyka podstawowego brat mógł kupić za uzyskaną w darowiźnie kwotę, ile te dobra są warte na dzień ustalania zachowku).
Stan prawny na dzień 1.02.2012 r.
