Mój brat zmarł w wypadku, a przed swoją śmiercią sporządził testament, w którym cały swój majątek przekazał osobie obcej – swojemu koledze.
Czy mogę się o coś ubiegać ze spadku po bracie, jeżeli nasi rodzice nie żyją, nie mamy żadnej innej rodziny. Byłam najbliższą i jedyną rodziną brata, a majątek brata był spory.
Agata
Szanowna Pani,
Podstawową zasadą polskiego prawa spadkowego jest zasada swobody testowania. Zgodnie z tą zasadą każda osoba może bez ograniczeń dysponować swoim majątkiem na wypadek śmierci.
Zasada swobody testowania została wyrażona w art. 941 Kodeksu cywilnego a także w art. 926 § 1 KC.
Stosownie do art. 941 KC, rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Natomiast art. 926 § 1 KC wskazuje, że powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu.
Ustawodawca nie wprowadził żadnych przepisów ograniczających swobodę testowania co do kręgu osób, które można powołać do spadku w testamencie. Oznacza to, że każdy może powołać w testamencie, nawet do całości spadku, jakąkolwiek wybraną przez siebie osobę.
Jeżeli spadkodawca powoła, w testamencie, do całości spadku spadkobiercę, to ma miejsce dziedziczenie testamentowe. Ten sposób dziedziczenia (na podstawie testamentu) wyłącza dziedziczenie ustawowe.
Jeżeli testament, który został sporządzony przez Pana brata jest testamentem ważnym (nie zachodzą przesłanki jego nieważności) to oznacza to, że osoba powołana w tym testamencie do całości spadku jest jedynym spadkobiercą Pani brata. To czy jest to osoba z rodziny czy też osoba zupełnie obca nie ma żadnego znaczenia w sprawie.
Jeżeli wolą Pani brata było to, że cały jego majątek po śmierci ma przypaść koledze i ta wola została wyrażona w testamencie, to ten kolega nabył w chwili śmierci Pani brata cały majątek spadkowy.
Podkreślę, iż zasada swobody testowania nie jest zasadą bezwzględnie obowiązującą. Istnieją przepisy Kodeksu cywilnego ograniczające swobodę testowania. Najważniejszym ograniczeniem tej zasady jest instytucja zachowku uregulowana w art. 991 – 1011 KC.
Instytucja zachowku z zasady jest ustawowym ograniczeniem swobody testowania. W istocie wybór postaci przyznania zachowku pozostawiony jest woli spadkodawcy, który może pozostawić go uprawnionemu bądź w formie dokonanej na jego rzecz darowizny, bądź też w drodze powołania go do spadku, bądź wreszcie w postaci zapisu zwykłego lub zapisu windykacyjnego.
Jak wskazał J. Pietrzykowski (w: Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 1972, str. 1908): „W prawie spadkowym obowiązuje zasada możliwie pełnej realizacji woli spadkodawcy. W zakresie dotyczącym powołania spadkobierców jest ona realizowana w ramach swobody testowania. Swoboda ta jednak jest ograniczona przez ustawodawcę pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Ograniczenie swobody testowania jest realizowane przez instytucję zachowku, uregulowaną w art. 991 § 1 i 2 kodeksu cywilnego, która bez względu na jej różne postacie służy zawsze jednemu celowi: zapewnieniu niektórym osobom najbliższym spadkodawcy oznaczonej korzyści ze spadku. I to korzyści majątkowej, która wcale nie musi być wbrew woli spadkodawcy, ten bowiem ma swobodę wyboru postaci korzyści przyznawanej uprawnionemu bądź przez powołanie go do spadku, dokonanie darowizny lub zapisu, bądź wreszcie przez pozostawienie mu zachowku w postaci roszczenia pieniężnego.
Odpowiadając na Pani pytanie należy jednak stwierdzić, że niestety, nie jest Pani osobą uprawnioną do zachowku po bracie. Zachowek uregulowany jest w art. 991 § 1 KC, zgodnie z którym, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Rodzeństwo nie jest wymienione w powyższym przepisie jako osoby należące do kręgu uprawnionych do zachowku. Do zachowku, stosownie do tego przepisu, uprawnieni są wyłącznie zstępni (dzieci, wnuki, itd.), małżonek oraz rodzice.
Z uwagi na powyższe należy wskazać, że w przypadku gdy testament brata jest testamentem wywołującym skutki prawne to spadkobiercą brata jest jego kolega, a Pani nie ma w stosunku do niego żadnych roszczeń odnośnie majątku spadkowego.
Osoba obca może być bowiem spadkobiercą i nabyć spadek w całości, a Pani nie jest osobą uprawnioną do żądania zapłaty przez spadkobiercę zachowku.
Tylko w sytuacji, w której udałoby się Pani wykazać, że testament brata jest nieważny i nie pozostawił on innych testamentów dziedziczyłaby Pani jako spadkobierca ustawowy brata.
O tym kiedy testament jest nieważny może Pani przeczytać tu: Obalenie testamentu - kiedy testament jest nieważny?
Stan prawny na dzień 23.12.2012 r.
