KURATOR OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ
Dla kogo ustanawiany jest kurator osoby niepełnosprawnej
Jeżeli pełnoletnia osoba niepełnosprawna potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwieniu określonej sprawy, ustanawia się dla niej kuratora. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy. Tak stanowi art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej KRO).
Z powyższego przepisu wynika, że dla osób niepełnosprawnych, które potrzebują wsparcia w prowadzeniu ich spraw, np. z uwagi na trudności w komunikacji, inne trudności natury faktycznej, może być ustanowiony kurator, który pomoże w prowadzeniu spraw osoby niepełnosprawnej.
Należy wskazać, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera definicji osoby niepełnosprawnej.
Art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych mówi, że niepełnosprawność to trwała lub okresowa niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodująca niezdolność do pracy.
Możliwość ubiegania się o kuratora mają nie tylko osoby niepełnosprawne legitymujące się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności czy orzeczeniem ZUS o niezdolności do pracy. O kuratora mogą ubiegać się wszystkie osoby dotknięte niepełnosprawnością, w tym obłożnie chore czy osoby wymagające długotrwałej rekonwalescencji po chorobie.
Kurator dla osoby niepełnosprawnej jest powołany do jej reprezentowania tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Sąd opiekuńczy może określić sprawę lub zakres spraw wskazanych w postanowieniu o ustanowieniu kuratora, w których jest on uprawniony do reprezentowania osoby niepełnosprawnej (tak art. 183 § 1[1] KRO).
Zasadą zatem jest, że kurator osoby niepełnosprawnej nie reprezentuje tej osoby. Sąd opiekuńczy może jednak postanowić, że kurator osoby niepełnosprawnej będzie ją reprezentował we wszystkich sprawach lub w określonym zakresie sprawy lub tylko w konkretnej sprawie.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie ma uprawnienia do zarządu majątkiem osoby niepełnosprawnej.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie jest przedstawicielem ustawowym osoby niepełnosprawnej.
Istotnym jest to, że kurator dla osoby niepełnosprawnej jest ustanawiany dla osoby, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, jest świadoma swoich działań, która rozumie swoją sytuację, która w pełni decyduje o sobie i która świadomie podejmuje decyzje czy czynności, które uzna za właściwa, a jedynie potrzebuje wsparcia innej osoby.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie decyduje o sprawach osoby niepełnosprawnej (tak jak np. opiekun prawny decyduje w sprawach osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie), nie jest zobowiązany do pieczy nad osobą niepełnosprawną i jak już powyżej wspomniano nie jest uprawniony czy zobowiązany do zarządu majątkiem osoby niepełnosprawnej. To osoba niepełnosprawna decyduje jakie w jakich działaniach ma ją wspierać kurator, również w sytuacji w której kurator jest uprawniony do reprezentowania osoby niepełnosprawnej.
Kurator, co wynika wprost z art. 183 § 1[4] KRO, uzgadnia z osobą niepełnosprawną sposób prowadzenia lub załatwienia jej spraw i informuje osobę niepełnosprawną o podjętych działaniach oraz ich wynikach, tak aby mogła podejmować decyzje i działania odpowiednie do aktualnego stanu sprawy.
Jeżeli kurator osoby niepełnosprawnej został powołany do reprezentowania tej osoby to musi mieć na względzie, że w myśl art. 156 w zw. z art. 178 § 2 KRO, musi w zakresie swojego umocowania uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na podjęcie działań (np. zgoda na leczenie) w każdej ważniejszej sprawie dotyczącej swojego kuranda (podopiecznego).
Mimo zmian w przepisach dotyczących kuratora osoby niepełnosprawnej (np. w lutym 2024 r. wprowadzono możliwość reprezentowania osoby niepełnosprawnej przez kuratora) zachowuje aktualność postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1995 r., sygn. akt III CRN 22/95 (OSNC 1995/9/134), gdzie wskazano, że ustanowienie kurateli w trybie art. 183 ma jedynie na celu niesienie pomocy osobie niepełnosprawnej przy załatwianiu dotyczących jej spraw, przy czym nie chodzi tutaj o zastępstwo ustawowe w znaczeniu ustanowienia w osobie kuratora przedstawiciela ustawowego, lecz o ułatwienie osobie ułomnej załatwienia spraw ze względu na powstające z powodu ułomności trudności natury faktycznej. Osoba ułomna nadal zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych i może z własnej woli podejmować czynności, jakie uzna za właściwe.
Jeżeli zaś niepełnosprawność polega na konsekwencjach zdrowotnych, jakie normalnie wiążą się z chorobą psychiczną, niedorozwojem umysłowym albo innego rodzaju zaburzeniami psychicznymi i prowadzą do ograniczenia lub pozbawienia osoby naturalnej zdolności do podejmowania lub wyrażania woli, to zastosowanie mają przepisy o ubezwłasnowolnieniu (por. art. 13 i nast. Kodeksu cywilnego).
Wprowadzenie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepisów, na mocy których kurator dla osób niepełnosprawnych może reprezentować tę osobę, nadal należy wyraźnie stwierdzić, że kurator dla osoby niepełnosprawnych nie jest alternatywą dla ubezwłasnowolnienia. Dla osoby niepełnosprawnej intelektualnie, która nie jest w stanie podejmować świadomych decyzji i nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem przewidziana jest instytucja ubezwłasnowolnienia całkowitego ewentualnie częściowego jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.
Niewłaściwa jest praktyka niektórych sądów opiekuńczych, które z uwagi na negatywne konotacje ubezwłasnowolnienia i społeczną niechęć co do tej instytucji traktowanej jako stygmatyzującej.
Stan osłabienia umysłowego - w szczególności spowodowany wiekiem - który nie kwalifikuje się jako choroba psychiczna, niepełnosprawność intelektualną lub inny rodzaj zaburzeń psychicznych określających podstawy ubezwłasnowolnienia (art. 13 i 16 k.c.), stanowi niepełnosprawność w rozumieniu art. 183 KRO. W takim przypadku właściwym środkiem ochrony interesów procesowych osoby niepełnosprawnej może być podjęcie przez sąd orzekający kroków zmierzających do ustanowienia dla tej osoby kuratora, o którym mowa w art. 183 KRO (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt III CZ 54/16, LEX nr 2186578).
Zgadzam się w pełni z Grzegorzem Jędrejkiem, który w komentarzu do art. 183 KRO (Grzegorz Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany. LEX/el. 2019) pisze: «Należy uznać, że art. 183 KRO dotyczy przede wszystkim niepełnosprawności fizycznej. W przypadku niepełnosprawności psychicznej wchodzą w grę przepisy regulujące ubezwłasnowolnienie, wprowadzające obowiązek ustanowienia opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie i kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Polskie prawo nie zna kuratora „mieszanego”. Należy podkreślić, że w razie wątpliwości należy dać pierwszeństwo kuratorowi osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, a nie kuratorowi osoby niepełnosprawnej. Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ma obowiązek prowadzenia spraw tej osoby, co wynika z przepisów regulujących treść opieki, która mieści w sobie pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego, mających zastosowanie do kuratora na podstawie odesłania zawartego w art. 178 § 2 KRO. Sąd opiekuńczy może ponadto powołać kuratora osoby ubezwłasnowolnionej częściowo także do jej reprezentowania i zarządu jej majątkiem. W postanowieniu z 8.12.2016 r., III CZ 54/16, LEX nr 2186578, SN trafnie zwrócił uwagę, iż może powstać sytuacja, kiedy to z powodu osłabienia umysłowego, spowodowanego np. wiekiem, pojawia się konieczność ochrony procesowej osoby, co do której nie ma podstaw do orzeczenia ubezwłasnowolnienia. Trafnie SN przyjął, iż sąd orzekający może ustanowić dla takiej osoby kuratora, o którym mowa w art. 183 KRO.».
Jeszcze raz podkreślę, że instytucja kuratora dla osoby niepełnosprawnej nie jest alternatywą dla ubezwłasnowolnienia całkowitego czy częściowego.
Kurator osoby niepełnosprawnej
Kuratorem może zostać ustanowiona osoba pełnoletnia, która wyraziła na to zgodę i której kwalifikacje osobiste uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wywiązywała się z powierzonych jej obowiązków kuratora osoby niepełnosprawnej. Osoba niepełnosprawna może wskazać kandydata na kuratora (art. 183 § 1[2] KRO).
Kandydat na kuratora musi ponadto:
Dla kogo ustanawiany jest kurator osoby niepełnosprawnej
Jeżeli pełnoletnia osoba niepełnosprawna potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwieniu określonej sprawy, ustanawia się dla niej kuratora. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy. Tak stanowi art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej KRO).
Z powyższego przepisu wynika, że dla osób niepełnosprawnych, które potrzebują wsparcia w prowadzeniu ich spraw, np. z uwagi na trudności w komunikacji, inne trudności natury faktycznej, może być ustanowiony kurator, który pomoże w prowadzeniu spraw osoby niepełnosprawnej.
Należy wskazać, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera definicji osoby niepełnosprawnej.
Art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych mówi, że niepełnosprawność to trwała lub okresowa niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodująca niezdolność do pracy.
Możliwość ubiegania się o kuratora mają nie tylko osoby niepełnosprawne legitymujące się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności czy orzeczeniem ZUS o niezdolności do pracy. O kuratora mogą ubiegać się wszystkie osoby dotknięte niepełnosprawnością, w tym obłożnie chore czy osoby wymagające długotrwałej rekonwalescencji po chorobie.
Kurator dla osoby niepełnosprawnej jest powołany do jej reprezentowania tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Sąd opiekuńczy może określić sprawę lub zakres spraw wskazanych w postanowieniu o ustanowieniu kuratora, w których jest on uprawniony do reprezentowania osoby niepełnosprawnej (tak art. 183 § 1[1] KRO).
Zasadą zatem jest, że kurator osoby niepełnosprawnej nie reprezentuje tej osoby. Sąd opiekuńczy może jednak postanowić, że kurator osoby niepełnosprawnej będzie ją reprezentował we wszystkich sprawach lub w określonym zakresie sprawy lub tylko w konkretnej sprawie.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie ma uprawnienia do zarządu majątkiem osoby niepełnosprawnej.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie jest przedstawicielem ustawowym osoby niepełnosprawnej.
Istotnym jest to, że kurator dla osoby niepełnosprawnej jest ustanawiany dla osoby, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, jest świadoma swoich działań, która rozumie swoją sytuację, która w pełni decyduje o sobie i która świadomie podejmuje decyzje czy czynności, które uzna za właściwa, a jedynie potrzebuje wsparcia innej osoby.
Kurator osoby niepełnosprawnej nie decyduje o sprawach osoby niepełnosprawnej (tak jak np. opiekun prawny decyduje w sprawach osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie), nie jest zobowiązany do pieczy nad osobą niepełnosprawną i jak już powyżej wspomniano nie jest uprawniony czy zobowiązany do zarządu majątkiem osoby niepełnosprawnej. To osoba niepełnosprawna decyduje jakie w jakich działaniach ma ją wspierać kurator, również w sytuacji w której kurator jest uprawniony do reprezentowania osoby niepełnosprawnej.
Kurator, co wynika wprost z art. 183 § 1[4] KRO, uzgadnia z osobą niepełnosprawną sposób prowadzenia lub załatwienia jej spraw i informuje osobę niepełnosprawną o podjętych działaniach oraz ich wynikach, tak aby mogła podejmować decyzje i działania odpowiednie do aktualnego stanu sprawy.
Jeżeli kurator osoby niepełnosprawnej został powołany do reprezentowania tej osoby to musi mieć na względzie, że w myśl art. 156 w zw. z art. 178 § 2 KRO, musi w zakresie swojego umocowania uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na podjęcie działań (np. zgoda na leczenie) w każdej ważniejszej sprawie dotyczącej swojego kuranda (podopiecznego).
Mimo zmian w przepisach dotyczących kuratora osoby niepełnosprawnej (np. w lutym 2024 r. wprowadzono możliwość reprezentowania osoby niepełnosprawnej przez kuratora) zachowuje aktualność postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1995 r., sygn. akt III CRN 22/95 (OSNC 1995/9/134), gdzie wskazano, że ustanowienie kurateli w trybie art. 183 ma jedynie na celu niesienie pomocy osobie niepełnosprawnej przy załatwianiu dotyczących jej spraw, przy czym nie chodzi tutaj o zastępstwo ustawowe w znaczeniu ustanowienia w osobie kuratora przedstawiciela ustawowego, lecz o ułatwienie osobie ułomnej załatwienia spraw ze względu na powstające z powodu ułomności trudności natury faktycznej. Osoba ułomna nadal zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych i może z własnej woli podejmować czynności, jakie uzna za właściwe.
Jeżeli zaś niepełnosprawność polega na konsekwencjach zdrowotnych, jakie normalnie wiążą się z chorobą psychiczną, niedorozwojem umysłowym albo innego rodzaju zaburzeniami psychicznymi i prowadzą do ograniczenia lub pozbawienia osoby naturalnej zdolności do podejmowania lub wyrażania woli, to zastosowanie mają przepisy o ubezwłasnowolnieniu (por. art. 13 i nast. Kodeksu cywilnego).
Wprowadzenie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepisów, na mocy których kurator dla osób niepełnosprawnych może reprezentować tę osobę, nadal należy wyraźnie stwierdzić, że kurator dla osoby niepełnosprawnych nie jest alternatywą dla ubezwłasnowolnienia. Dla osoby niepełnosprawnej intelektualnie, która nie jest w stanie podejmować świadomych decyzji i nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem przewidziana jest instytucja ubezwłasnowolnienia całkowitego ewentualnie częściowego jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.
Niewłaściwa jest praktyka niektórych sądów opiekuńczych, które z uwagi na negatywne konotacje ubezwłasnowolnienia i społeczną niechęć co do tej instytucji traktowanej jako stygmatyzującej.
Stan osłabienia umysłowego - w szczególności spowodowany wiekiem - który nie kwalifikuje się jako choroba psychiczna, niepełnosprawność intelektualną lub inny rodzaj zaburzeń psychicznych określających podstawy ubezwłasnowolnienia (art. 13 i 16 k.c.), stanowi niepełnosprawność w rozumieniu art. 183 KRO. W takim przypadku właściwym środkiem ochrony interesów procesowych osoby niepełnosprawnej może być podjęcie przez sąd orzekający kroków zmierzających do ustanowienia dla tej osoby kuratora, o którym mowa w art. 183 KRO (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt III CZ 54/16, LEX nr 2186578).
Zgadzam się w pełni z Grzegorzem Jędrejkiem, który w komentarzu do art. 183 KRO (Grzegorz Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany. LEX/el. 2019) pisze: «Należy uznać, że art. 183 KRO dotyczy przede wszystkim niepełnosprawności fizycznej. W przypadku niepełnosprawności psychicznej wchodzą w grę przepisy regulujące ubezwłasnowolnienie, wprowadzające obowiązek ustanowienia opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie i kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Polskie prawo nie zna kuratora „mieszanego”. Należy podkreślić, że w razie wątpliwości należy dać pierwszeństwo kuratorowi osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, a nie kuratorowi osoby niepełnosprawnej. Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ma obowiązek prowadzenia spraw tej osoby, co wynika z przepisów regulujących treść opieki, która mieści w sobie pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego, mających zastosowanie do kuratora na podstawie odesłania zawartego w art. 178 § 2 KRO. Sąd opiekuńczy może ponadto powołać kuratora osoby ubezwłasnowolnionej częściowo także do jej reprezentowania i zarządu jej majątkiem. W postanowieniu z 8.12.2016 r., III CZ 54/16, LEX nr 2186578, SN trafnie zwrócił uwagę, iż może powstać sytuacja, kiedy to z powodu osłabienia umysłowego, spowodowanego np. wiekiem, pojawia się konieczność ochrony procesowej osoby, co do której nie ma podstaw do orzeczenia ubezwłasnowolnienia. Trafnie SN przyjął, iż sąd orzekający może ustanowić dla takiej osoby kuratora, o którym mowa w art. 183 KRO.».
Jeszcze raz podkreślę, że instytucja kuratora dla osoby niepełnosprawnej nie jest alternatywą dla ubezwłasnowolnienia całkowitego czy częściowego.
Kurator osoby niepełnosprawnej
Kuratorem może zostać ustanowiona osoba pełnoletnia, która wyraziła na to zgodę i której kwalifikacje osobiste uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wywiązywała się z powierzonych jej obowiązków kuratora osoby niepełnosprawnej. Osoba niepełnosprawna może wskazać kandydata na kuratora (art. 183 § 1[2] KRO).
Kandydat na kuratora musi ponadto:
- być obywatelem polskim,
- mieć pełną zdolność do czynności prawnych,
- mieć pełnię praw publicznych,
- nie być pozbawionym władzy rodzicielskiej,
- nie być skazanym za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności albo za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby lub przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego lub we współdziałaniu z nim,
- nie być osobą, wobec której orzeczono zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowywaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi, lub obowiązek powstrzymywania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu.
Przy wyborze kuratora i określeniu zakresu jego obowiązków oraz uprawnień sąd opiekuńczy uwzględnia w szczególności sposób funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, w tym w zakresie jej funkcji intelektualnych oraz sposobu porozumiewania się z otoczeniem (art. 183 § 1[3] KRO).
Sąd może zobowiązać kuratora dla osoby niepełnosprawnej do składania sprawozdań z kurateli w określonych terminach.
Kuratelę dla osoby niepełnosprawnej uchyla się na żądanie osoby niepełnosprawnej, dla której była ustanowiona (art. 183 § 2 KPC).
Procedura ustanawiania kuratora dla osoby niepełnosprawnej
Sądem właściwym do rozpatrzenia wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby niepełnosprawnej.
Kuratora dla osoby niepełnosprawnej ustanawia sąd opiekuńczy:
- na wniosek osoby niepełnosprawnej (art. 600 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, dalej KPC);
- na wniosek organizacji pozarządowej, ale za zgodą osoby niepełnosprawnej, do której zadań statutowych należy ochrona praw osób niepełnosprawnych, udzielanie pomocy takim osobom lub ochrona praw człowieka (art. 600 § 1 w zw. z art. 546 § 3 KPC);
- na wniosek prokuratora (art. 7 KPC);
- z urzędu – w przypadku gdy stan osoby niepełnosprawnej wyłącza możliwość złożenia wniosku o ustanowienie kuratora lub wyrażenia zgody na jego powołanie (art. 600 § 2 KPC), a także w przypadku oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie (art. 558 § 2 KPC).
Wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej złożony przez osobę nieuprawnioną (np. przez członka rodziny, sąsiada, lekarza, itp.) sąd opiekuńczy powinien potraktować jako pismo stanowiące podstawę wszczęcia postępowania z urzędu.
Opłata od wniosku o ustanowienie kuratora dla niepełnosprawnego wynosi 100 zł.
Przepisy art. 183 §§ 3-6 KPC zawierają szczególne zasady postępowania w sprawach o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Zgodnie z tymi przepisami, w toku postępowania o ustanowienie kuratora sąd wysłuchuje osobę niepełnosprawną. W przypadku osoby niepełnosprawnej o złożonych potrzebach w komunikowaniu się, wysłuchanie przeprowadza się przy uwzględnieniu tych potrzeb.
Sąd może odstąpić od wysłuchania tylko wówczas, gdy brak możliwości jakiegokolwiek porozumienia się z osobą niepełnosprawną jest potwierdzony przez lekarza.
Przed wydaniem postanowienia sąd może zlecić kuratorowi sądowemu przeprowadzenie wywiadu w celu ustalenia sposobu funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, chyba że wystarczające dla dokonania tych ustaleń jest wysłuchanie osoby niepełnosprawnej lub dokumentacja będąca w posiadaniu sądu dotycząca tej osoby.
W razie potrzeby, o ile sąd uzna to za konieczne, zasięga opinii biegłego psychologa lub biegłego innej specjalności.
W rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 lipca 2024 r. (Dz. U. z 2024 r . poz. 1153) określono sposób przygotowania wysłuchania osoby niepełnosprawnej oraz warunki, w jakich powinno odbywać się wysłuchanie.
Zgodnie z tym rozporządzeniem, w celu przygotowania wysłuchania osoby niepełnosprawnej, sąd na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, na ile jest to możliwe, ustala poziom sprawności ruchowej osoby niepełnosprawnej, szczególne potrzeby osoby niepełnosprawnej, w tym potrzeby związane z komunikowaniem się z otoczeniem, porę jej optymalnej aktywności poznawczej, a także czy zachodzi potrzeba uczestnictwa w wysłuchaniu biegłego psychologa lub biegłego innej specjalności.
Planując godzinę wysłuchania, sąd uwzględnia porę optymalnej aktywności poznawczej osoby niepełnosprawnej, o ile zostało to ustalone.
Planując czas trwania wysłuchania, sąd uwzględnia, że może wystąpić potrzeba zarządzenia przerwy w prowadzonej czynności wysłuchania. W przypadku osób niewładających językiem polskim, osób posługujących się Polskim Językiem Migowym (PJM) oraz osób ze szczególnymi potrzebami w komunikowaniu się, sąd uwzględnia także okoliczność, że wypowiedzi będą wymagały przetłumaczenia, lub fakt korzystania z komunikacji wspomagającej i alternatywnej.
Ustalając miejsce wysłuchania, w tym czy może się ono odbyć w budynku sądu, należy uwzględnić ustalone potrzeby osoby niepełnosprawnej oraz udogodnienia techniczne, które sąd ma możliwość zapewnić w budynku sądu.
Zawiadamiając osobę niepełnosprawną o wysłuchaniu:
Opłata od wniosku o ustanowienie kuratora dla niepełnosprawnego wynosi 100 zł.
Przepisy art. 183 §§ 3-6 KPC zawierają szczególne zasady postępowania w sprawach o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Zgodnie z tymi przepisami, w toku postępowania o ustanowienie kuratora sąd wysłuchuje osobę niepełnosprawną. W przypadku osoby niepełnosprawnej o złożonych potrzebach w komunikowaniu się, wysłuchanie przeprowadza się przy uwzględnieniu tych potrzeb.
Sąd może odstąpić od wysłuchania tylko wówczas, gdy brak możliwości jakiegokolwiek porozumienia się z osobą niepełnosprawną jest potwierdzony przez lekarza.
Przed wydaniem postanowienia sąd może zlecić kuratorowi sądowemu przeprowadzenie wywiadu w celu ustalenia sposobu funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, chyba że wystarczające dla dokonania tych ustaleń jest wysłuchanie osoby niepełnosprawnej lub dokumentacja będąca w posiadaniu sądu dotycząca tej osoby.
W razie potrzeby, o ile sąd uzna to za konieczne, zasięga opinii biegłego psychologa lub biegłego innej specjalności.
W rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 lipca 2024 r. (Dz. U. z 2024 r . poz. 1153) określono sposób przygotowania wysłuchania osoby niepełnosprawnej oraz warunki, w jakich powinno odbywać się wysłuchanie.
Zgodnie z tym rozporządzeniem, w celu przygotowania wysłuchania osoby niepełnosprawnej, sąd na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, na ile jest to możliwe, ustala poziom sprawności ruchowej osoby niepełnosprawnej, szczególne potrzeby osoby niepełnosprawnej, w tym potrzeby związane z komunikowaniem się z otoczeniem, porę jej optymalnej aktywności poznawczej, a także czy zachodzi potrzeba uczestnictwa w wysłuchaniu biegłego psychologa lub biegłego innej specjalności.
Planując godzinę wysłuchania, sąd uwzględnia porę optymalnej aktywności poznawczej osoby niepełnosprawnej, o ile zostało to ustalone.
Planując czas trwania wysłuchania, sąd uwzględnia, że może wystąpić potrzeba zarządzenia przerwy w prowadzonej czynności wysłuchania. W przypadku osób niewładających językiem polskim, osób posługujących się Polskim Językiem Migowym (PJM) oraz osób ze szczególnymi potrzebami w komunikowaniu się, sąd uwzględnia także okoliczność, że wypowiedzi będą wymagały przetłumaczenia, lub fakt korzystania z komunikacji wspomagającej i alternatywnej.
Ustalając miejsce wysłuchania, w tym czy może się ono odbyć w budynku sądu, należy uwzględnić ustalone potrzeby osoby niepełnosprawnej oraz udogodnienia techniczne, które sąd ma możliwość zapewnić w budynku sądu.
Zawiadamiając osobę niepełnosprawną o wysłuchaniu:
- sąd poucza ją o treści art. 152-154 KPC (są to przepisy dotyczące wstępu na rozprawę, posiedzeniu przy drzwiach zamkniętych i wstępie na posiedzenie przy drzwiach zamkniętych);
- informuje osobę niepełnosprawną o pomocy, której sąd ma możliwość udzielić w budynku sądu, oraz stopniu dostępności budynku dla osób niepełnosprawnych;
- wskazuje osobie niepełnosprawnej udogodnienia techniczne, które sąd ma możliwość zapewnić podczas wysłuchania;
- informuje osobę niepełnosprawną o konieczności powiadomienia sądu o przeszkodach w przeprowadzeniu wysłuchania w budynku sądu, wynikających z braku możliwości zapewnienia przez sąd udogodnień technicznych uwzględniających potrzeby osoby niepełnosprawnej lub jej stanu zdrowia.
Sąd musi pouczyć osobę niepełnosprawną, że należy powiadomić sąd o potrzebie skorzystania z pomocy lub udogodnienia wskazanego przez sąd bądź przeszkodach w przeprowadzaniu wysłuchania na terenie sądu najpóźniej siedem dni roboczych przed wyznaczonym terminem wysłuchania.
Jeżeli w wysłuchaniu ma uczestniczyć biegły psycholog, sąd informuje o tym osobę niepełnosprawną, zawiadamiając ją o wysłuchaniu.
Zawiadomienie przesyłane osobie niepełnosprawnej, jeżeli jest to uzasadnione jej szczególnymi potrzebami w komunikowaniu się z otoczeniem, sporządza się czcionką bezszeryfową, prostą, wielkości co najmniej 14 pkt, przy zastosowaniu interlinii między wersami 1,5 pkt i interlinii między akapitami 12 pkt, wyrównując tekst do lewej strony. Zawiadomienie przesyła się także na adres poczty elektronicznej, jeżeli został wskazany we wniosku.
Jeżeli z uwagi na okoliczności sprawy wysłuchanie zostało wyznaczone w miejscu pobytu osoby niepełnosprawnej bądź też należy je przeprowadzić niezwłocznie, nie stosuje się części ww. przepisów o pouczeniach.
W przypadku gdy w wysłuchaniu uczestniczy biegły psycholog, przed rozpoczęciem wysłuchania sąd uzgadnia z biegłym psychologiem zasady współpracy w czasie wysłuchania, sposób formułowania pytań do osoby niepełnosprawnej oraz sposób, w jaki sąd powinien reagować na trudne sytuacje, które mogą wystąpić podczas wysłuchania.
Przed rozpoczęciem wysłuchania osoby niepełnosprawnej niewładającej językiem polskim, osoby posługującej się Polskim Językiem Migowym (PJM) lub korzystającej z komunikacji wspomagającej i alternatywnej, sąd ustala z tłumaczem lub biegłym zasady współpracy w czasie wysłuchania oraz sposób takiego formułowania pytań do osoby niepełnosprawnej, aby były dla niej zrozumiałe.
Przed wysłuchaniem sąd przedstawia osobie niepełnosprawnej ustnie plan przeprowadzania wysłuchania oraz uzgadnia z nią sposób sygnalizacji, że nie zrozumiała pytania, jest zmęczona lub ma innego rodzaju potrzeby wymagające zarządzenia przerwy. Jeżeli jest to uzasadnione potrzebami osoby niepełnosprawnej, plan przeprowadzania wysłuchania przedstawia się na piśmie lub w formie graficznej.
Jeżeli sąd nie zapewnia możliwości skorzystania z windy, wysłuchanie osób z trudnościami w samodzielnym poruszaniu odbywa się w sali usytuowanej na parterze budynku.
Osoby z niepełnosprawnością słuchu, o ile jest to konieczne, są wysłuchiwane w salach przystosowanych do potrzeb osób słabosłyszących.
Podczas wysłuchania osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, osób z niepełnosprawnością intelektualną, osób z deficytami uwagi (ADD) lub z nadpobudliwością psychoruchową z deficytem uwagi (ADHD), w celu zapewnienia im możliwości koncentracji i swobody wypowiedzi, należy ograniczyć czynniki rozpraszające uwagę w postaci jaskrawych kolorów, mocnych zapachów oraz głośnych dźwięków lub hałasu.
Na czas wysłuchania osoby niepełnosprawnej:
- w sądzie zapewnia się wodę oraz chusteczki higieniczne;
- przygotowuje się dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej pomoce ułatwiające rozmowę lub komunikowanie się z tą osobą, w szczególności papier, pisak, rysunki, zdjęcia, pomoce wizualne, urządzenia z nagranym lub syntezowanym głosem.
Osoba niepełnosprawna w każdej chwili może złożyć w sądzie opiekuńczym wniosek o uchylenie kurateli.
Wynagrodzenie kuratora dla osoby niepełnosprawnej
Należy pamiętać, że w pełnienie funkcji kuratora jest co do zasady odpłatne. Jak wskazuje Kodeks rodzinny i opiekuńczy, wynagrodzenie dla kuratora powinno zostać wypłacone w pierwszej kolejności z dochodów lub majątku osoby niepełnosprawnej, dla której kurator został ustanowiony, a w ich braku pokrywa je ten, kto żądał ustanowienia kuratora. Przepisy nie wskazują granic wysokości wynagrodzenia dla kuratora w sytuacji, gdy jest ono pokrywane z majątku osoby, dla której kuratelę ustanowiono.
Zgodnie z orzecznictwem w sytuacji, w której podlegający kurateli nie posiada dochodów i majątku, z których mógłby pokryć wynagrodzenie dla kuratora to pokrywane jest ono ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej. (art. 162 § 3 w zw. z art. 178 § 2 KRO w zw. art. 53a ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej).
W takim wypadku wypłaca się w wysokości ustalonej przez sąd. Wynagrodzenie to obliczone w stosunku miesięcznym nie może przekraczać 1/10 przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, bez wypłat nagród z zysku, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za okres poprzedzający dzień przyznania wynagrodzenia.
Wysokość wynagrodzenia kuratora dla osoby niepełnosprawnej jest uzależniona do nakładu pracy kuratora, ilości i natężenia pracy związanej ze wspieraniem osoby niepełnosprawnej, stopnia skomplikowania spraw osoby niepełnosprawnej prowadzonych przez kuratora.
Wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy kuratora jest nieznaczny lub gdy sprawowanie kurateli czyni zadość zasadom współżycia społecznego (np. kurator otrzymał od osoby niepełnosprawnej darowiznę znacznej wartości).
Wynagrodzenie za sprawowanie kurateli wobec osoby niepełnosprawnej może zostać przyznane okresowo (np. tygodniowo, miesięcznie, kwartalnie, rocznie), lub w formie jednorazowego świadczenia – określonego przy ustaniu kurateli lub zwolnieniu kuratora.
Wniosek o wynagrodzenie kurator osoby niepełnosprawnej może złożyć w sądzie rejonowym miejsca zamieszkania osoby niepełnosprawnej.
Opłata od wniosku wynosi 100 zł.
W postępowaniu o przyznanie wynagrodzenia kuratorowi osoby niepełnosprawnej ze środków publicznych zainteresowanym jest gmina, na której spoczywa obowiązek wypłaty tego wynagrodzenia. Dlatego należy wskazać we wniosku o wynagrodzenie gminę jako uczestnika postępowania, jeżeli zgodnie z wnioskiem wynagrodzenie ma być wypłacane ze środków publicznych a nie z majątku osoby niepełnosprawnej.
Postanowienie w przedmiocie wynagrodzenia kuratora osoby niepełnosprawnej jest postanowieniem co do istoty sprawy, od którego przysługuje apelacja.
Wzór wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej: https://prawo-porady.pl/wzory,pokaz,106.html
Wzór wniosku o wynagrodzenie dla opiekuna prawnego (analogicznie wygląda wniosek o wynagrodzenie dla kuratora dla osoby niepełnosprawnej: https://prawo-porady.pl/wzory,pokaz,109.html
