Spośród szeregu rozwiązań uregulowanych przez ustawę z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2011 r. Nr 149, poz. 887 ze zm.), która weszła w życie od dnia 1 stycznia 2012 r., na uwagę zwraca stworzenie stanowiska asystenta rodziny.
W założeniach twórców ustawy, zadaniem asystenta rodziny jest przede wszystkim udzielanie wsparcia rodzinom przeżywającym trudności związanych z opieką i wychowaniem małoletnich dzieci. Skupienie się na tych zagadnieniach przez doświadczone i posiadające odpowiednie kwalifikacje osoby ma sprawić wzrost efektywności działań pomocy społecznej.
Uprawnienia i obowiązki asystenta rodziny zostały szczegółowo określone w Rozdziale 2 Działu II ww. ustawy (art. 10-17) „Praca z rodziną”.
Podkreślić należy na wstępie, iż zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, praca z rodziną jest – obok pomocy w opiece i wychowaniu dziecka - jedną z form wspierania rodziny, tj. zespołu planowych działań mających na celu przywrócenie rodzinie zdolności do wypełniania tych funkcji (definicja zawarta w art. 2 ust. 1 ustawy).
Stosownie do art. 10 ust. 1 ustawy, pracę z rodziną organizuje gmina lub podmiot, któremu gmina zleciła realizację tego zadania na podstawie art. 190, tj. organizacjom pozarządowym prowadzącym działalność w zakresie wspierania rodziny, pieczy zastępczej lub pomocy społecznej, albo osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym działającym na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancji wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej lub pomocy społecznej. Jeżeli wyznaczonym podmiotem jest ośrodek pomocy społecznej, to w ośrodku można utworzyć zespół do spraw asysty rodzinnej (art. 10 ust. 2 ustawy).
Asystent rodziny jest pracownikiem samorządowym w rozumieniu ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz. U. z 2008 r. Nr 223, poz. 1458 ze zm.). Przemawia za tym treść art. 17 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, stanowiącego, iż asystenta rodziny zatrudnia kierownik jednostki organizacyjnej gminy, która organizuje pracę z rodziną. Ewentualnie może uczynić to podmiot, któremu gmina zleciła organizację pracy z rodziną na podstawie przywoływanego wyżej art. 190 ustawy, co jednakże – jak wynika z dotychczasowej praktyki – ma miejsce zdecydowanie rzadziej. Zatem pracodawcą asystenta rodziny jest najczęściej kierownik miejskiego (gminnego) ośrodka pomocy społecznej. Ponadto rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (Dz. U. z 2012 r. Nr 190) do listy stanowisk pomocniczych i obsługi dodało starszego asystenta rodziny i asystenta rodziny, przyznając im kategorię zaszeregowania – odpowiednio – XIV i XIII.
Uwagę zwraca forma zatrudnienia asystenta rodziny. Zgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy, praca asystenta rodziny jest wykonywana w ramach stosunku pracy w systemie zadaniowego czasu pracy albo umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące uregulowanej w Kodeksie cywilnym umowy zlecenia. Zatem w przeciwieństwie do zdecydowanej większości pracowników samorządowych, asystenci rodziny nie są zatrudnieni na umowę o pracę w wymiarze pełnego etatu. Zdaniem twórców ustawy, taki elastyczny, nienormowany czas pracy ma być dopasowany do rytmu funkcjonowania rodziny i jej realnych potrzeb, zaś forma zatrudnienia, wymagająca sporej dyspozycyjności i przyjmowania indywidualnej odpowiedzialności za wyniki pracy z daną rodziną, powinna przyczyniać się do wzrostu efektywności zadań wykonywanych przez asystenta rodziny.
Należy przytoczyć jeszcze zakazy wyrażone w art. 17 ust. 3 i 4 ustawy. Otóż praca asystenta rodziny nie może być łączona z wykonywaniem obowiązków pracownika socjalnego na terenie gminy, w której praca ta jest prowadzona, jak również asystent rodziny nie może prowadzić postępowań z zakresu świadczeń realizowanych przez gminę (czyli np. świadczeń rodzinnych czy funduszu alimentacyjnego). Przywołane unormowania mają na celu uniknięcie konfliktów interesów, które mogłyby mieć miejsce w przypadku takiej podwójnej roli.
Asystent rodziny rozpoczyna swoją pracę z daną rodziną po uprzednim zbadaniu jej sytuacji przez pracownika socjalnego, o czym stanowi art. 11 ust. 1 i 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jeżeli bowiem ośrodek pomocy społecznej poweźmie informację o rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, pracownik socjalny przeprowadza w tej rodzinie wywiad środowiskowy, a następnie dokonuje analizy jej sytuacji. Następnie, gdy z tejże analizy wynikałaby konieczność przydzielenia rodzinie asystenta rodziny, pracownik socjalny występuje do kierownika ośrodka pomocy społecznej z wnioskiem o jego przydzielenie. Ustawa nie wskazuje, aby przydział asystenta rodziny był dokonywany poprzez wydanie decyzji administracyjnej, zatem nie przeprowadza się sformalizowanego postępowania, a asystent zostaje ustanowiony na podstawie zwykłego pisma, będącego formą polecenia służbowego. Z uwagi na taki wewnętrzny charakter, wydaje się, że adresatem pisma nie powinna być rodzina, z którą będzie pracować asystent.
Do dnia 31 grudnia 2014 r., na mocy art. 232a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, kierownik ośrodka pomocy społecznej może: przydzielić rodzinie asystenta rodziny, wystąpić do jednostki organizacyjnej gminy, która organizuje pracę z rodziną o przydzielenie rodzinie asystenta rodziny, ewentualnie wystąpić do podmiotu, któremu gmina zleciła realizację pracy z rodziną na podstawie art. 190, o przydzielenie rodzinie asystenta rodziny. Natomiast w dniu 1 stycznia 2015 r. wejdzie w życie ust. 4 w art. 11, który będzie obligować kierownika ośrodka pomocy społecznej - po otrzymaniu wniosku o przydzielenie asystenta rodziny – do wymienionych powyżej działań. Oznacza to także, iż do końca 2014 roku gmina nie musi posiadać asystentów rodziny – zadanie to stanie się obligatoryjne dopiero od początku 2015 roku.
W tym miejscu należy zaznaczyć, iż warunkiem koniecznym dla rozpoczęcia pracy asystenta rodziny z daną rodziną jest wyrażenie przez nią zgody. Wskazuje na to treść art. 8 ust. 3 ustawy: „Wspieranie rodziny jest prowadzone za jej zgodą i aktywnym udziałem, z uwzględnieniem zasobów własnych oraz źródeł wsparcia zewnętrznego.” Jednakże wyjątek od tejże zasady zawiera art. 109 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stosownie do tego przepisu, sąd opiekuńczy, w przypadku, gdy dobro dziecka jest zagrożone, może zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w tym m. in. do pracy z asystentem rodziny. Wówczas zatem zgoda rodziny na pracę asystenta rodziny nie jest potrzebna.
Zakres kompetencji asystenta rodziny określa art. 15 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Należą do nich::
- opracowanie i realizacja, we współpracy z członkami rodziny i w konsultacji z pracownikiem socjalnym, planu pracy z rodziną, obejmującego zakres realizowanych działań mających na celu przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych oraz zawierać terminy ich realizacji i przewidywane efekty
- opracowanie, we współpracy z członkami rodziny i koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, planu pracy z rodziną, który jest skoordynowany z planem pomocy dziecku umieszczonemu w pieczy zastępczej
- udzielanie pomocy rodzinom w poprawie ich sytuacji życiowej, w tym w zdobywaniu umiejętności prawidłowego prowadzenia gospodarstwa domowego
- udzielanie pomocy rodzinom w rozwiązywaniu problemów socjalnych
- udzielanie pomocy rodzinom w rozwiązywaniu problemów psychologicznych
- udzielanie pomocy rodzinom w rozwiązywaniu problemów wychowawczych z dziećmi
- wspieranie aktywności społecznej rodzin
- motywowanie członków rodzin do podnoszenia kwalifikacji zawodowych
- udzielanie pomocy w poszukiwaniu, podejmowaniu i utrzymywaniu pracy zarobkowej
- motywowanie do udziału w zajęciach grupowych dla rodziców, mających na celu kształtowanie prawidłowych wzorców rodzicielskich i umiejętności psychospołecznych
- udzielanie wsparcia dzieciom, w szczególności poprzez udział w zajęciach psychoedukacyjnych
- podejmowanie działań interwencyjnych i zaradczych w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa dzieci i rodzin
- prowadzenie indywidualnych konsultacji wychowawczych dla rodziców i dzieci
- prowadzenie dokumentacji dotyczącej pracy z rodziną
- dokonywanie (nie rzadziej niż co pół roku) okresowej oceny sytuacji rodziny oraz przekazywanie tejże oceny jednostce organizacyjnej gminy (czyli w praktyce ośrodkowi pomocy społecznej) lub podmiotowi, któremu gmina zleciła organizację pracy z rodziną
- monitorowanie funkcjonowania rodziny po zakończeniu pracy z rodziną
- sporządzanie, na wniosek sądu, opinii o rodzinie i jej członkach
- współpraca z jednostkami administracji rządowej i samorządowej, właściwymi organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami i osobami specjalizującymi się w działaniach na rzecz dziecka i rodziny
- współpraca z zespołem interdyscyplinarnym lub grupą roboczą ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie
Ustawowy zakres obowiązków asystenta rodziny jest zatem bardzo szeroki. Aby prawidłowe wykonanie wymienionych zadań było możliwe, organy administracji publicznej i inne podmioty zostały zobligowane do odpowiedniej pomocy w wykonywaniu czynności zawodowych (art. 15 ust. 2). Ponadto w art. 15 ust. 4 ograniczono – do 20 - liczbę rodzin, z którymi asystent rodziny może jednocześnie prowadzić pracę.
W myśl art. 14 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, asystent rodziny prowadzi pracę z rodziną w miejscu jej zamieszkania lub w miejscu wskazanym przez rodzinę. Oznacza to, że praca z rodziną może być wykonywana również np. w siedzibie ośrodka pomocy społecznej.
Przykładowe formy prowadzenia pracy z rodziną, określone w art. 10 ust. 3 ustawy, to:
- konsultacja i poradnictwo specjalistyczne
- terapia i mediacja
- usługi dla rodzin z dziećmi, w tym usługi opiekuńcze i specjalistyczne
- pomoc prawna, szczególnie w zakresie prawa rodzinnego
- organizowanie dla rodzin spotkań, mających na celu wymianę ich doświadczeń oraz zapobieganie izolacji (grupy wsparcia, grupy samopomocowe)
Dodać należy, iż zgodnie z art. 10 ust. 4 ustawy, praca z rodziną jest prowadzona także w przypadku czasowego umieszczenia dziecka poza rodziną.
Kwalifikacje, jakie winien posiadać asystent rodziny, szczegółowo zostały określone w art. 12 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W zakresie wykształcenia dokonano następującego podziału:
- wyższe na kierunku pedagogika, psychologia, socjologia, nauki o rodzinie lub praca socjalna
- wyższe na dowolnym kierunku uzupełnione szkoleniem z zakresu pracy z dziećmi lub rodziną
i udokumentowany co najmniej roczny staż pracy z dziećmi lub rodziną lub studiami podyplomowymi obejmującymi zakres programowy szkolenia i udokumentowany co najmniej roczny staż pracy z dziećmi lub rodziną
- średnie i szkolenie z zakresu pracy z dziećmi lub rodziną, a także udokumentowany co najmniej 3-letni staż pracy z dziećmi lub rodziną.
Dla osób nie zaliczających się do pierwszej z wymienionych grup przewidziano szkolenia, mające uzupełnić wiedzę specjalistyczną. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2011 r. w sprawie szkoleń na asystenta rodziny (Dz. U. z 2011 r. Nr 272, poz. 1608), reguluje omawianą kwestię, szczegółowo określając liczbę godzin i zakres programowy szkoleń oraz kwalifikacje osób, które mogą prowadzić szkolenia, mając na uwadze zapewnienie odpowiedniego poziomu wykonywania zadań przez asystenta rodziny.
Ponadto niezbędne są pozytywne kwalifikacje społeczne, wyznaczone nie zaistnieniem w dotychczasowym życiu osoby, która jest asystentem rodziny, sytuacji określonych w art. 12 ust. 1 pkt 2-4 ustawy:
- brak pozbawienia (zarówno obecnie, jak i w przeszłości) władzy rodzicielskiej oraz brak zawieszenia i ograniczenia władzy rodzicielskiej
- wypełnianie obowiązku alimentacyjnego – w przypadku gdy taki obowiązek wynika z tytułu egzekucyjnego
- brak skazania prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe
Asystent rodziny zobowiązany jest również do systematycznego podnoszenia swoich kwalifikacji w zakresie pracy z dziećmi lub rodziną – poprzez udział w szkoleniach, a także samokształcenie.
Tworzenie możliwości podnoszenia kwalifikacji przez asystentów rodziny i finansowanie podnoszenia tychże kwalifikacji jest zadaniem własnym gminy (art. 176 pkt 2 i 4 lit. b).
Art. 13 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej precyzuje kwestie związane z wszczęciem postępowania karnego przeciwko asystentowi rodziny o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego. W tej sytuacji asystent rodziny zostaje zawieszony w pełnieniu obowiązków do czasu prawomocnego zakończenia postępowania i otrzymuje połowę przysługującego mu wynagrodzenia. Jeżeli postępowanie karne zostanie umorzone albo wydano wyrok uniewinniający, asystentowi rodziny wypłaca się pozostałą część wynagrodzenia, a okres zawieszenia wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Powyższych zasad nie stosuje się do warunkowego umorzenia postępowania karnego.
Uprawnienia asystenta rodziny przedstawiono w art. 16 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W związku z wykonywaniem swoich zadań, asystent rodziny ma prawo do:
- wglądu do dokumentów zawierających dane osobowe członków rodziny, niezbędne do prowadzenia pracy z rodziną (m. in. imię i nazwisko, datę urodzenia, obywatelstwo, adres miejsca zamieszkania, stan cywilny, wykształcenie, zawód, miejsce pracy, źródła dochodu, dane dotyczące warunków mieszkaniowych, dane dotyczące sytuacji prawnej oraz aktualnego miejsca pobytu dziecka, dane o rozwoju psychofizycznym dziecka
- występowania do właściwych organów władzy publicznej, organizacji oraz instytucji o udzielenie informacji (także zawierających dane osobowe), które są niezbędne do udzielenia pomocy rodzinie
- przedstawiania właściwym organom władzy publicznej, organizacjom oraz instytucjom ocen i wniosków zmierzających do zapewnienia skutecznej ochrony praw rodzin
Ponadto, w celu wzmocnienia swoich kompetencji, asystent rodziny ma prawo korzystać z poradnictwa, którego celem jest zachowanie i wzmocnienie jego kompetencji oraz przeciwdziałanie zjawisku wypalenia zawodowego.
Natomiast art. 16 ust. 3 ustawy przyznaje wykonującemu czynności w ramach swoich obowiązków asystentowi rodziny ochronę przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych. Oznacza to, że każdy atak na nietykalność asystenta rodziny podczas wykonywanych przez niego obowiązków służbowych jest kwalifikowany na gruncie Kodeksu karnego jako naruszenie nietykalności funkcjonariusza publicznego. Powyższa regulacja jest zbieżna choćby z art. 121 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), przyznającym taką ochronę pracownikowi socjalnemu. Jednakże ani w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, ani w rozporządzeniach do tejże ustawy nie został stworzony wzór legitymacji asystenta rodziny, który byłby odpowiednikiem legitymacji pracownika socjalnego. Jej wzór określały kolejne rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego – ostatnie z dnia 8 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 712). Może to stwarzać istotne problemy w praktyce, gdy w kryzysowej sytuacji asystent rodziny nie będzie mógł w dostateczny sposób wykazać swojego uprawnienia do pojawienia się w miejscu zamieszkania rodziny.
Stan prawny na dzień 13.08.2012 r.
