Dział spadku bez spłaty. Zaliczenie darowizny na schedę spadkową



Mam pytanie: Czy mój dziadek może uzyskać prawo do dysponowania całością domu jednorodzinnego jeśli jego nieżyjąca już zona nie pozostawiła nic spadku prócz udziału w tym domu (był on składnikiem majątku wspólnego małżeńskiego), a jest jeszcze jego córka z dwojgiem dzieci oraz 2 wnuków od strony syna (syn zmarł po babci, synowa również zmarła). W jaki sposób spowodować, aby dziadek był jedynym właścicielem domu?
Wnuki ze strony syna dziadków oznajmiły, że nie zrzekną się na rzecz dziadka części, która im się po babci należy i będą żądać każdej należnej im sumy. Czy maja do tego takie prawo? Kiedy babcia żyła, to razem z dziadkiem zakupiła synowi mieszkanie, które dziś jest własnością wnuków. Czy jest jakaś możliwość, aby dziadek mógł ubiegać się o możliwość dysponowania całością swojego domu bez spłacania wnuków?

 

Aleksandra

 

 


 

 

Szanowna Pani,


Z Pani pytania wynika, iż spadkobiercami Pani babci są jej mąż oraz dwoje dzieci babci – córka oraz syn.


Art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, iż w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.


Z uwagi na powyższy przepis należy stwierdzić, iż spadek po Pani babci nabył jej mąż oraz dwoje jej dzieci, każdy po 1/3 udziału w spadku.


Z kolei syn babci zmarł w rok po niej. Nie oznacza to, że spadkobiercami babci są jego dzieci – syn babci nabył spadek w chwili jej śmierci. W skład spadku po synu babci wchodzi udział spadkowy jaki nabył on po swojej matce.
Spadek po synu babci, jeżeli nie pozostawił on testamentu, nabyło dwoje jego dzieci i żona, każdy po 1/3 udziału.
Jeżeli żona syna babci zmarła przed nim, to spadek po nim nabyły jego dzieci każdy po 1/2  udziału.
Jeżeli żona syna babci zmarła po nim i nie pozostawiła testamentu to spadek po niej nabyło dwoje jej dzieci, każde po 1/2 udziału.


W skład spadku po babci wszedł udział w nieruchomości, która jak wynika z Pani pytania wchodziła w skład majątku wspólnego małżeńskiego. Biorąc pod uwagę domniemanie równości udziałów w majątku wspólnym małżeńskim należy stwierdzić, iż w skład spadku po babci wszedł udział 1/2 we współwłasności nieruchomości.


Jako, że spadek nabywa się z chwilą śmierci spadkodawcy to należy stwierdzić, iż w chwili śmierci babci jej spadkobiercy stali się współwłaścicielami nieruchomości.
Dziadek ma w tej nieruchomości udział 2/3 – 1/2 z majątku wspólnego małżeńskiego oraz 1/6 ze spadku po jego żonie. Dzieci babci stały się współwłaścicielami nieruchomości każdy po 1/6 udziału (1/3 z 1/2).


W skład spadku po synu babci wszedł również udział jaki mu przypadał, a więc udział 1/6 w nieruchomości. Po śmierci syna babci właścicielami nieruchomości stali się spadkobiercy syna babci (ewentualnie również żona syna, ale jeżeli zmarła po nim to jej spadkobiercami ustawowymi są jej dzieci, każdy po 1/2 udziału).
Tak więc w chwili obecnej współwłaścicielami nieruchomości są Pani dziadek w 2/3 udziału, córka babci w 1/6 udziału oraz dzieci zmarłego syna babci, każdy w 1/12 udziału.


Aby dziadek stał się jedynym właścicielem nieruchomości musi zostać przeprowadzony dział spadku połączony z podziałem majątku wspólnego małżeńskiego (w skład spadku wchodzi bowiem udział w majątku wspólnym małżeńskim).


Stosownie do przepisu art. 1037 § 1 KC, dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.  Do podziału majątku wspólnego małżeńskiego również stosuje się przepisy dotyczące działu spadku.
Skoro pomiędzy Pani dziadkiem, a spadkobiercami jego syna istnieje konflikt to zapewnie nie da się przeprowadzić zgodnego, umownego działu spadku połączonego z podziałem majątku wspólnego małżeńskiego.  Dlatego pozostaje droga sądowa.


Pani dziadek może wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku i podział majątku wspólnego małżeńskiego. Z takim wnioskiem mogą też wystąpić pozostali spadkobiercy dziadka oraz spadkobiercy jego zmarłego syna.


Art. 1035 KC wskazuje, iż jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.
Jak wskazuje przepis art. 211 KC, każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.
Przepis art. 212 § 1 KC, jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne. Przy podziale gruntu sąd może obciążyć poszczególne części potrzebnymi służebnościami gruntowymi.
§ 2 art. 212 KC wskazuje, iż rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
Jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia. W razie rozłożenia dopłat i spłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać lat dziesięciu. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd na wniosek dłużnika może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych (art. 212 § 3 KC).


We wniosku Pani dziadek może zażądać, aby dział spadku wraz z podziałem majątku wspólnego małżeńskiego odbył się w ten sposób, aby stał się, w wyniku tego podziału, jedynym właścicielem nieruchomości.
Co do zasady powinien on spłacić pozostałych współwłaścicieli nieruchomości, odpowiednio do ich udziałów we współwłasności. Dzieci zmarłego syna, jako jego spadkobiercy i współwłaściciele nieruchomości mogą żądać, aby w wyniku postępowania działowego otrzymali od dziadka odpowiednie spłaty.
Oczywiście możliwy jest dział spadku czy podział majątku wspólnego małżeńskiego bez spłat na rzecz spadkobierców, ale ta możliwość wystąpi wówczas jeżeli ci spadkobiercy zgodzą się z takim wnioskiem.


Jeżeli spadkobiercy syna Pani babci będą żądali spłaty to sąd zapewne takie spłaty, w przypadku przyznania dziadkowi własności nieruchomości zasądzi. Pani dziadek nie ma żadnych prawnych środków, aby zmusić spadkobierców syna do „zrzeczenia się” należnej im części nieruchomości.


Pani dziadek musi się zatem liczyć z tym, iż w sytuacji, w której w wyniku postępowania działowego stanie się jedynym właścicielem nieruchomości, będzie musiał spłacić pozostałych współwłaścicieli, a spłata ta może odpowiadać wartości 1/3 nieruchomości (jeżeli wszyscy pozostali współwłaściciele zażądają spłaty).


Art. 1038 § 1 KC wskazuje, iż sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jednakże z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku.
Z Pani pytania wynika, że w skład spadku po babci wchodzi wyłącznie udział 1/2 w nieruchomości.
W pytaniu pisze Pani również, iż dziadkowie podarowali synowi pieniądze, za które nabył on mieszkanie. Ta okoliczność może mieć duże znaczenie w sprawie.


Stosownie do przepisu art. 1039 § 1 KC, jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.
Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego nie wymienionego w paragrafie poprzedzającym (art. 1039 § 2 KC).
Według § 3 art. 1039 KC, nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.


Nie można przyjąć, że pieniądze za które syn dziadków kupił mieszkanie były drobną darowizną. Dlatego też można zaliczyć tą darowiznę na schedę spadkową.
Jeżeli dziadkowie podarowali pieniądze wspólnie to należy przyjąć, że babcia podarowała synowi połowę tych pieniędzy.


Art. 1040 wskazuje, iż jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki. W wypadku takim nie uwzględnia się przy dziale spadku ani darowizny, ani spadkobiercy zobowiązanego do jej zaliczenia.


W wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 2 marca 2005 r., sygn. akt. III CK 28/2005 (LexPolonica nr 374383) wskazano, iż jeśli spadkobierca otrzymał od spadkodawcy darowiznę, która przewyższyła wartość schedy spadkowej, nie musi zwracać nadwyżki, ale równocześnie nie jest uwzględniony przy dziale spadku. Do jej oszacowania przyjmuje się wartość z chwili działu spadku. Takie uregulowanie zawiera kodeks cywilny, przemawiają też za tym względy sprawiedliwości.


Odnośnie wartości darowizny zastosowanie ma przepis art. 1042 § 2 KC, wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku.
Przy zaliczaniu na schedę spadkową nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny (art. 1042 § 3 KC).


W uchwale Sądu Najwyższego - Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 1 sierpnia 1986 r., sygn. akt. III CZP 34/86 (OSNCP 1987/7 poz. 93) stwierdzono, iż:

  1. Przepis art. 1042 § 2 kc nie wyłącza dopuszczalności określenia realnej wartości darowizny, dokonanej w formie pieniężnej, na podstawie innego miernika niż nominalne wartości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli pomiędzy datą dokonania darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza
  2. Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można - stosownie do okoliczności - dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny

 

Pani dziadek mógłby zatem żądać, aby są nie uwzględnił nominalnej wartości darowizny lecz np. ustalił jej wartość na podstawie aktualnej wartości mieszkania, które zostało zakupione przez syna babci za środki pochodzące z darowizny.


Zaliczenie na schedę spadkową, stosownie do przepisu art. 1042 § 1 KC, przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizn podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającej zaliczeniu.


Gdyby dziadkowi udało się doprowadzić do zaliczenia na schedę spadkową wartości podarowanych przez babcię pieniędzy, za które syn kupił mieszkanie to ewentualna spłata na rzecz dzieci tego syna byłaby niższa niż wartość po 1/12 udziału w nieruchomości (w takim udziale są oni właścicielami nieruchomości).


Zaliczenie na schedę spadkową można by przeprowadzić w ten sposób, że wartość darowizny podlegającej zaliczeniu dokonanej przez babcię na rzecz syna doliczy się do spadku po niej, a następnie oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców. Potem każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny.


Przykładowo jeżeli wartość udziału 1/2 w nieruchomości, który wchodzi w skład spadku wynosi 500.000 zł, a wartość darowizny dokonanej przez babcię wynosi 100.000 zł to należy tą darowiznę doliczyć do spadku po babci (łącznie wartość 600.000 zł)

Scheda spadkowa należna dziadkowi i dzieciom babci to 200.000 zł. Na schedę należną synowi należy doliczyć wartość darowizny, a więc 100.000 zł. W takim przypadku wartość ewentualnej spłaty wynosiłaby po zaliczeniu na schedę spadkową 100.000 zł. Bez zaliczenia darowizny na schedę spadkową wartość spłaty odpowiadałaby kwocie 200.000 zł.


Jeżeli udałoby się dziadkowi doprowadzić do zaliczenia na schedę spadkową należną zmarłemu synowi babci darowizny dokonanej przez nią na jego rzecz to mógłby zmniejszyć ewentualną spłatę na rzecz spadkobierców syna babci.


Jednak pisze Pani w pytaniu, że darowizna ta jest nieudokumentowana – nie ma umowy darowizny.
Dziadek w takiej sytuacji mógłby udowadniać dokonanie darowizny innymi środkami dowodowymi – mogą to być zeznania świadków, potwierdzenia dokonania przelewów bankowych, dowody wypłaty z konta środków pieniężnych, itp.
Nie ma pewności, że sąd na podstawie takich dowodów ustali, że babcia dokonała darowizny środków pieniężnych na rzecz swojego syna. Wszystko zależy od wartości dowodów zgłoszonych przez uczestników postępowania i od ich oceny dokonanej przez sąd.


W toku postępowania o dział spadku i podział majątku wspólnego małżeńskiego sąd może też orzekać o innych roszczeniach związanych z korzystaniem ze wspólnej nieruchomości np. o zwrot nakładów na nieruchomość i innych wydatków czy o wynagrodzeniu za korzystanie z nieruchomości.
Jeżeli więc np. dziadek dokonał nakładów na nieruchomość po śmierci swojej żony to może on żądać od pozostałych współwłaścicieli zwrotu części tych nakładów odpowiednio do ich udziałów w nieruchomości.


Jeżeli z nieruchomości korzysta wyłącznie dziadek to pozostali współwłaściciele mogą żądać wynagrodzenia za korzystanie z tej nieruchomości tak jakby ponad przysługujący dziadkowi udział w nieruchomości.
Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 10 maja 2006 r., sygn. akt.  III CZP 9/2006, wskazuje bowiem, iż współwłaściciel, który z wyłączeniem pozostałych współwłaścicieli korzysta z nieruchomości wspólnej, jest zobowiązany do rozliczenia uzyskanych z tego tytułu korzyści.


Jak już wskazałem powyżej wniosek o dział spadku i podział majątku wspólnym małżeńskim może zostać złożony w sądzie przez dziadka i przez innych współwłaścicieli nieruchomości, w której udział wchodzi w skład spadku po babci.
Opłata od wniosku o dział spadku połączony z podziałem majątku wspólnego małżeńskiego wynosi 1500 zł (pobiera się opłatę za podział majątku wspólnego małżeńskiego - 1000 zł i opłatę od wniosku za dział spadku - 500 zł). Można ubiegać się o zwolnienie z tej opłaty.


Do wniosku należy dołączyć odpis księgi wieczystej nieruchomości, w której udział wchodzi w skład spadku po babci, a także wskazać postanowienie sądowe o stwierdzeniu nabycia spadku po babci, a także po zmarłym synu babci i ewentualnie po żonie syna (jeżeli zmarła po nim). Jeżeli takie postępowania nie zostały przeprowadzone można złożyć wniosek o wydanie przez sąd takich postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po babci oraz jej zmarłym spadkobiercy.

 

 

Z poważaniem,


Łukasz Obrał
Serwis prawo-porady.pl